1. opusnummer (zie hieronder bij
   Indeling op opusnummer)
2. compositiejaar (zie hoofdstuk II.2)
3. categorie (zie hoofdstuk II.3).

Wat staat waar?
De lijst op opusnummer verschaft de meest complete en feitelijke informatie over een compositie, waarbij geldt dat:

1. het compositiejaar in alledrie de lijsten staat
2. een bijnaam in de lijst op opusnummer staat
3. details over het instrumentarium en de eerste openbare uitvoering in de lijst op opusnummer staan
4. gegevens over de eerste publicatie vermeld worden bij de besprekingen van de composities in de hoofdstukken IV.3.2, V.3.2, VI.3.2 en VII.3.2
5. officiële en officieuze opdrachten ter sprake komen bij de besprekingen in de hoofdstukken IV.3.2, V.3.2, VI.3.2 en VII.3.2
6. de namen van Beethovens vele tekstdichters in de lijst op opusnummer staan.

Anders gerangschikt:

1. in de lijst op opusnummer: compositiejaar, bijnaam, het instrumentarium, eerste openbare uitvoering, tekstdichters
2. in alledrie de lijsten: compositiejaar
3. in de besprekingshoofdstukken (IV.3.2, V.3.2, VI.3.2 en VII.3.2): opdrachten, gegevens over de eerste publicatie

Zie hieronder voor een toelichting.

1. Het compositiejaar
Beethoven was een trage, moeizame, perfectionistische werker en het duurde vaak lang voordat hij een compositie als klaar beschouwde, uiteraard vooral de grotere stukken. De musicoloog Van der Zanden gebruikte eens het woord 'aartsploeteraar' voor Beethoven en dat is wel terecht. Soms begon hij aan een compositie en legde het stuk dan een hele tijd weg, soms bleef hij er eindeloos aan sleutelen, zodat het hele proces vaak meer dan een jaar of zelfs meerdere jaren besloeg. Enkele uitzonderingen daargelaten heb ik zoveel mogelijk het begin van het compositieproces aangehouden, waarbij ik me in eerste instantie heb laten leiden door Cooper, maar later hier en daar heb laten corrigeren, vooral door Kropfinger, soms door anderen. Beide auteurs treft men uiteraard aan in de bibliografie. Van sommige werken is de ontstaansdatum nog steeds onzeker en ik heb dat in alle lijsten aangegeven met een vraagteken en in de lijst op compositiedatum in relevante gevallen met een tilde, waarmee ik bedoel aan te geven dat het stuk uit ongeveer het gekozen jaar dateert. Ook kwam het wel voor dat Beethoven werken uit verschillende jaren bundelde en samen uitgaf, dan wel hebben zijn erflaters dat gedaan. Ik heb de gevallen waarin het onmogelijk was te kiezen voor een bepaald jaar van compositie, dit aangegeven met een schuine streep tussen de relevante jaren of met het woordje 'herzien'.

2. Een bijnaam van een muziekstuk
Dit staat op twee manieren vermeld: indien Beethoven de naam zelf gaf, staat deze er direct voor of achter; indien de naam later ontstond, wordt deze vooraf gegaan door de woorden 'bekend als'.

3. Details over het instrumentarium
Bedoeld wordt het/de instrument(en) waarvoor Beethoven een bepaalde compositie had bedoeld. Soms ontbreekt het, namelijk in die gevallen waarin hij de uitvoerenden de keuze had gelaten, dan wel die gevallen waarin het niet relevant was, zoals bij de canons waarmee hij bezoekers verraste of die hij in brieven schreef bij wijze van groet of grap.

4. De eerste publicatie
Gegevens hierover staan bij de bespreking van het werk achter het werknummer, tussen haakjes en voorzien van een *. Maar in geval van een postume eerste uitgave ontbreken naam en adres van de uitgever en in die gevallen waarin ik het correcte jaar niet heb kunnen achterhalen, ontbreekt ook het jaartal. Uiteraard is dit laatste slechts het geval bij de WoO- en Hess-nummers. De gegevens over de uitgave van de opusnummers zijn door Beethoven zelf vastgelegd en dus ruimschoots bekend. Maar bij de WoO- en Hess-nummers zijn zowel de datum van de eerste gedrukte uitgave als de naam van de uitgever nog wel eens onzeker en onderwerp van voortdurend onderzoek door deskundigen.

5. De opdrachten
75% van Beethovens opdrachten hadden niets te maken met zijn privé-leven, noch met de politiek of de cultuur. Gewoonlijk had een opdracht een financiële achtergrond, soms direct, soms indirect. Dit lijkt erg berekenend, maar men bedenke dat het niet bepaald eenvoudig was om toen als zelfstandig kunstenaar de kost te verdienen. In die barre tijden zonder enig auteursrecht en bescherming van overheidswege werd men wel gedwongen hard te onderhandelen over de prijs. Ook Haydn en Mozart hakten met dit bijltje, tot hun beider ongenoegen. Hun brieven tonen zowel hun ergernis als hun opportunisme. Aan Beethovens opdrachten die uitsluitend een financiële achtergrond hadden, besteed ik dan ook weinig aandacht. Ik vermeld ze, maar daar blijft het bij. Overigens wisselde het bestand van Beethovens mecenassen in de loop der jaren nogal. Met sommigen bekoelde de relatie, anderen verloren hun geld en/of hun interesse. Ook verloor hij diverse beschermheren aan de dood. Veel interessanter dan de opdrachten om den brode zijn de opdrachten die niets te maken hadden met de kale strijd om het bestaan. Dat zijn er niet zoveel, want Beethoven sprong er zuinig mee om. Dus zijn ze des te spannender en ik besteed er dan ook uitvoerig aandacht aan, echter niet aan de vele canons die hij aan vrienden of bezoekers schonk. Weliswaar had dit niets met geldelijk gewin te maken, maar erg interessant zijn de opdrachten van deze giften meestal niet. Meestal was de reden een zeer triviale: een onverwachte ontmoeting, een gezamenlijk drinkgelag of een grapje tussen vrienden.

Beethovens handen, in 1823 getekend door Kloeber

Informatie over Beethovens nummering
Het hoogste opusnummer is 138. Dat lijkt niet zoveel, vergeleken bij bijvoorbeeld Mozart, wiens Köchel-Verzeichnis tot boven de 600 komt. Maar dat is maar schijn. Omdat Mozart niet zo erg aan opusnummering is toegekomen, waarschijnlijk door tijdgebrek, heeft ene Köchel zich van deze taak gekweten en hij zette gewoon alle werken afzonderlijk in volgorde van ontstaan (waarbij hij zich menigmaal stevig vergist schijnt te hebben, zo melden mij de deskundigen) op een rij en deelde nummers uit. Bij Schubert, Haydn, Bach, Vivaldi en menige andere andere componist is iets dergelijks gebeurd. De nummering bij Schubert bijvoorbeeld, die vrij veel korte liederen schreef, komt op deze wijze zeer ver boven de 1000 uit. Wat is het probleem bij Beethoven: hij was een bijkans dwangmatige perfectionist en deelde slechts opusnummers uit als hij het betreffende muziekstuk goed genoeg vond. Hij schreef zijn eerste uitgever dat hij gepubliceerde werken niet van een opusnummer wilde voorzien zolang hij het zelf niet goed genoeg vond en dat gebeurde pas in 1795, toen hij toch al heel wat had gecomponeerd. De vraag rijst dan: waren maar 138 composities goed genoeg in zijn kritisch oog? Neen, sommige opusnummers bevatten meerdere werken, zoals zijn opus 1, dat uit drie trio's voor viool, cello en piano bestaat. Opus 18 omvat zelfs zes omvangrijke strijkkwartetten, in navolging van zijn leermeester Haydn, die zijn kwartetten altijd in bundels placht uit te geven. Ook zijn enkele nummers onderverdeeld in a en b. Toch heeft Beethoven zeer veel meer werk uitgegeven zonder opusnummer. Kennelijk beschouwde hij al deze composities als broodschrijverij! Vele jaren na zijn dood plaatste men al dat ongenummerde werk, dat door de diverse deskundigen in de loop der jaren bij elkaar was geraapt en gerangschikt (onder anderen door Nottebohm in 1851, Marx in 1859, Thayer in 1860-65, Grove in 1911 en Bruers in 1950), op nieuwe lijsten, waarvan de Werke ohne Opuszahl (WoO), samengesteld door de heren Kinsky en Halm (1955), de belangrijkste bleek te worden, ook tegenwoordig nog ijverig gebruikt door zowel deskundigen als leken. Toch was ook deze lijst niet compleet en een andere lijst werd een goede concurrent: samengesteld door Hess (1957), die in eerste instantie beoogde alle aan Kinsky/Halm ontbrekende werken te verzamelen. Maar het uiteindelijke resultaat van zijn ijver was dat de lijsten elkaar voor een groot deel overlappen. Echter, net als alle andere lijsten zijn ook deze twee incompleet en tegenwoordig houdt onder andere de Nederlandse stichting 'Raptus' zich bezig met het ten gehore brengen van al het ontbrekende, uiteraard vaak slechts schetsen en fragmenten. In 1958 ondernam Biamonti een heroïsche poging Beethovens oeuvre te hernummeren, voornamelijk uitgaande van de chronologische volgorde, en hij kwam tot nummer 849. Het hoogste nummer van de WoO-lijst is 'slechts' 205, dat van de Hess-lijst is 335. De laatste twee zijn overigens voorzien van een Anhang met werken die óf zeer rudimentair, óf dubieus zijn, in die zin dat de componist niet met zekerheid kon worden vastgesteld, óf slechts als overlevering 'bestaan'. Toch ontbreekt er nog steeds het een en ander ook aan Biamonti (terwijl er wel stukjes op staan van slechts twee maten lang). Onlangs besloot Green de Hess-lijst aan een revisie te onderwerpen en nogmaals te publiceren. Het boek staat in de bibliografie. Het moet gezegd worden: het is een interessante poging. Maar voor de gebruiker is het de makke van de WoO-lijst dat er veel door Beethoven ongepubliceerd werk aan ontbreekt, terwijl het de makke van de Hess-lijst is dat diverse bekende, wel gepubliceerde werken aan ontbreken als gevolg van Hess' keuze zichzelf bepaalde beperkingen op te leggen. We zullen moeten wachten op de geheel herziene heruitgave van Beethovens oeuvre waar door uitgever Henle nu al een aantal jaren aan wordt gewerkt. Een kleine waarschuwing is op z'n plaats: de nummering van de WoO- en Hess-lijsten past zeer slecht bij de ontstaansdatum. Sommige lage nummers zijn veel later geschreven dan veel hogere nummers. Het moment van compositie en dat van uitgave en benummering lagen soms ver, soms zelfs zeer ver uit elkaar en het grootste deel van de WoO- en Hess-nummers werd nu eenmaal pas vele jaren na Beethovens dood uitgegeven. Daarom heb ik bij het indelen van mijn catalogus de voorkeur gegeven aan de datum van ontstaan boven de datum van uitgave, omdat de datum van compositie ons veel meer vertelt over de componist Beethoven. Sommige titels van liederen zal men overigens meerdere malen aantreffen. Beethoven vond deze teksten blijkbaar dermate boeiend dat hij er diverse toonzettingen voor fabriceerde, hoewel er soms ook een andere reden voor was. Komisch is in dit verband een opmerking op een manuscript met vier toonzettingen van een bepaalde tekst, waarin hij schrijft dat hij geen tijd had iets goeds te fabriceren en 'dus' de uitgever vier probeersels toestuurt. Beginners die in het Duits verder willen studeren op het tijdpad van Beethovens complexe compositieproces, verwijs ik naar voortreffelijke boek van Kropfinger. Degene die Engels prefereert, doet er verstandig aan Barry Cooper en Green te lezen. Men raadplege desgewenst de bibliografie. Green biedt een leuk extraatje: een bruikbare concordantielijst, waarop Hess, Kinsky/Halm, Biamonti, Thayer, Grove, Nottebohm, Marx en Bruers figureren, aangevuld met zijn eigen revisie van de Hess-lijst. Tenslotte: de achtergrond van dit hoofdstuk is een tekening van Beethovens handen, gemaakt door Klöber, die hem in de jaren twintig bezocht en vervolgens tekende en schilderde.

• Degene die de complete lijsten van Hess en Biamonti wil zien, kan The Unheard Beethoven raadplegen voor een overzicht in het Engels en Ludwig van Beethoven: le site (the website/el sitio/il sito) voor een overzicht in het Frans, Engels, Italiaans of Spaans.
• Degene die informatie zoekt over de specifieke ontstaansgeschiedenis van bepaalde genres (als groep de sonates, respectievelijk de symfonieën, de concerten, de strijkkwartetten, de cellosonates en Fidelio) kan terecht bij de tweetalige website Beethoven, The Magnificent Master (Duits en Engels), alwaar men aparte hoofdstukken zal aantreffen, die geheel aan deze genres zijn gewijd.
• Degene die alles wil weten over Beethovens vele onvoltooide composities, raadplege vooral The Unheard Beethoven, alwaar men ook midi's kan beluisteren van werken die niet of nauwelijks worden uitgevoerd, benevens van diverse pogingen tot 'voltooiing', zoals de controversiële ouverture Macbeth, die in 2002 in de USA in première ging.
• Een algemene voortreffelijke website, in Duits en Engels beschikbaar, met indrukwekkend veel informatie is die van het Beethoven-Haus in Bonn

Toelichting bij het gebruik van de lijsten (hyperlinks en niet-gelinkte werken)

Niet-gelinkte werken
Opusnummers 41/42, 63/64, 104, WoO-nummers 12, 16/17/27, 23, 171 en 205 zijn niet voorzien van een hyperlink, omdat ik ze niet heb besproken. De componist van deze muziek heette (waarschijnlijk) niet Ludwig van Beethoven, dan wel het stuk in kwestie is verloren gegaan of om andere redenen niet goed te bespreken.

• Voor opus 41 en 42 is Franz Xaver Kleinheinz verantwoordelijk, dirigent/pianist van Beethovens generatie en rond 1800 pianoleraar van Beethovens goede kennissen, de zusters Therese en Charlotte Brunswick, die kennelijk onder leiding van Beethoven mocht oefenen in de kunst der compositie, want hij heeft Kleinheinz' bewerking gecorrigeerd alvorens zijn fiat te geven aan de uitgave, aldus een brief van hem.
• Opus 63 is mogelijk zonder medeweten van Beethoven door de uitgever op de markt gebracht en misschien heet de bewerker wederom Kleinheinz en is het wederom door Beethoven gecorrigeerd, maar dat is nog altijd niet zeker, terwijl ook over opus 64 nog geen zekerheid bestaat omtrent de authenticiteit. Het stuk verscheen in mei 1807 bij Artaria en werd uitvoerig aangekondigd. Beethoven protesteerde niet. Was hij toch zelf de arrangeur? Men weet het (nog) niet.
• Voor opus 104 is een zekere Kaufmann, over wie ik helaas niets meer weet dan zijn achternaam, verantwoordelijk en de correctie werd weer gedaan door Beethoven zelf.
• WoO.12 is een vergeefse poging van Beethovens jongere broer Caspar Anton Carl om mee te liften op het succes van Ludwig.
• Dat Beethoven WoO.17 zou hebben gecomponeerd, is een verzinsel van Anton Schindler, zijn weinig betrouwbare eerste biograaf. Voor zover ik weet, is de componist nog onbekend en dat geldt ook voor WoO.16 en 27.
• WoO.23 is waarschijnlijk geen compositie van Beethoven en het stukje lijkt verloren gegaan, maar er resteert nog wel een pianobewerking door Czerny.
• WoO.171 is misschien een compositie van Michael Haydn. In 1817 zong Beethoven de canon bij wijze van felicitatie aan een jarige vriendin, die dacht dat hij het had gecomponeerd, dit later aan Thayer mededeelde, die het geloofde en de canon dan ook aan Beethoven toeschreef. Hierover bestaat tegenwoordig de nodige twijfel, maar de discussie is nog lang niet ten einde. Cooper en Hess bijvoorbeeld menen dat het wel degelijk een compositie van Beethoven betreft. Ik vind de gegevens echter weinig overtuigend.
• WoO.205 is een verzameling muzikale grapjes in brieven, in de loop der jaren door Beethoven opgetekend.

Notabene
De hieronder volgende werken worden wel besproken ondanks het feit dat ze (waarschijnlijk) niet van Beethoven zijn, respectievelijk geheel verloren zijn gegaan.

• Hess 148 (een toonzetting van Schillers gedicht An die Freude) is weliswaar verloren gegaan, maar ik heb er toch wat over geschreven, want psychologisch gezien moet het een belangrijke stap zijn geweest voor Beethoven.
• WoO.162 (een canon voor de uitvinder van de metronoom) werd niet door Beethoven werd gecomponeerd, maar door Schindler. Desondanks heb ik het besproken bij symfonie nr.8, want deze canon is voor de bestudering van Beethovens muziek merkwaardigerwijs wel degelijk zeer belangrijk.
• WoO.105, is, voor zover ik weet, nog onderwerp van discussie. Volgens sommigen zou het een bewerking van een compositie van Haydn zijn. Voorlopig heb ik het maar op de lijsten gezet, maar misschien zal dat herzien moeten worden.
• Symfonie #10, waarvan een aantal jaren geleden het eerste deel werd 'voltooid' door Barry Cooper en dat voor zover ik weet (nog) geen nummer heeft gekregen. Ik bespreek het bij het jaar 1826, te vinden in hoofdstuk VII.3.2.
• Ook het nog niet zo lang geleden ontdekte fragment van een strijkkwartet is nog ongenummerd, voor zover ik weet. Ik bespreek het bij het jaar 1819, te vinden in hoofdstuk VII.3.2.

II CATALOGUS VAN BEETHOVENS WERKEN

II.1 Indeling op opusnummer

II.2 Indeling op ontstaansjaar

II.3 Indeling op categorie

Terug naar boven