VI.1 Europa tijdens Napoleons heerschappij
VI.1.1 Politiek, economie en dagelijks leven

VI.1.2 Filosofie, wetenschap en kunst

VI.2 Biografie

VI.1.2 Filosofie, wetenschap en beeldende kunst

Als Wellingtons en Blüchers moed
Het Fransch gedrogt doet vallen,
Dan tintelt mij van vreugd het bloed
Om 't handgewring der Gallen.
Maar als Oranje 't ondier stuit,
Dan gil ik mijn verrukking uit.

Enzovoort, enzovoort. Bij ons werkt dit nog slechts op de lachspieren, vooral gezien de prestaties van Oranje bij de slag, want onze jeugdige prins werd uitgeschakeld door een onnozele wond, welke droevige gebeurtenis is vastgelegd op een levensgroot, hilarisch, overromantisch schilderij, dat in het Rijksmuseum is te bezichtigen. Neen, het ondier werd toch heus door anderen gestuit!

In eerste instantie veranderde Beethoven niet zoveel in deze periode van zijn leven, maar vanaf ongeveer 1808 begon hij toch wat molliger te worden en langzamerhand kreeg hij zelfs een bescheiden embonpoint, zoals zoveel mensen na hun veertigste verjaardag. Ook de blik waarmee hij op de portretten de wereld in kijkt, veranderde en begon afwerend te worden. Hij werd slordiger wat betreft zijn kleding en ging nauwelijks meer naar de kapper. Hij liet zijn haar nu groeien zoals de natuur dat had gewild en op een bepaald moment zien we op de portretten die typische Beethovenkop verschijnen met wild, ongekamd, vaak lang haar, vanaf het grofstoffelijke voorhoofd nonchalant achterover geslagen. We hebben een fraaie anecdote over Beethovens toenemende slordigheid. Toen hij in 1810 zijn begerig oog liet vallen op een pianoleerlinge, de jeugdige en populaire Teresa Malfatti, stuurde hij prompt zijn vriend Gleichtenstein, die als intermediair fungeerde tussen hem en Teresa, op pad om nieuwe dassen voor hem te kopen, terwijl zijn trouwe vriend en duvelstoejager Zmeskall subiet z'n spiegel moest komen brengen, omdat Beethoven de zijne had gebroken. (Dit gedrag is overigens ook exemplarisch voor de manier waarop hij misbruik van vrienden wist te maken.) Zijn leven begon steeds ongeregelder te worden, zijn desinteresse in uiterlijke zaken nam toe. Zo had hij bijvoorbeeld nauwelijks fatsoenlijk meubilair. Zijn kamers blonken uit door eenvoud. In feite is er slechts één getuigenis van een bezoeker die vond dat er mooi meubilair stond. Alle anderen verbaasden zich over de soberheid van zijn interieur en velen dachten dan ook dat hij erg arm was. Natuurlijk is het wel handig om weinig meubilair te hebben als men zo vaak verhuist als Beethoven deed. De memoires van leerling en collega Czerny over Beethovens chaotische interieur toen hij in 1800 met hem kennismaakte, zijn een aardige sfeertekening: Ein sehr wüst aussehender Zimmer, überall Papiere und Kleidungsstücke verstreut, einige Koffer, kahle Wände, kaum ein Stuhl, ausgenommen der wackelnde beim Walterschen Fortepiano. Seyfried, één van Beethovens oudste kennissen in Wenen, schreef: In seinem Haushalt eine wahrhaft admirable Confusion... Bücher und Musikalien in allen Ecken zerstreut, - dort das Restchen eines kalten Imbisses, - hier versiegelte oder halbleere Bouteillen, - dort auf dem Stehpulte die flüchtige Skizze eines neuen Quatuors - hier die Rudera eines Dejeuners... zwischen den Fenstern ein respektabler Laib Strachino, ad latus erklecklicher Trümmer einer echten Veroneser Salami. De lijst van personen die over Beethovens chaos in zijn woning schreven, is ongeveer als volgt: Seyfried; Czerny; Trémont; Bursy; Schlosser; Rellstab; Hirsch; Bettina Brentano; Schindler. Die groep omvat al Beethovens jaren in Wenen en doet dus vermoeden dat desinteresse in dit soort zaken een sterke karaktertrek van hem was. 

Hoe zag een dag uit het leven van Beethoven eruit? Hij was matineus en stond meestal op bij zonsopgang, waarna hij zich direct naar zijn werktafel spoedde, want hij was een ijverig mens. Ontbijten deed hij nauwelijks, vaak nam hij slechts koffie, waaraan hij min of meer verslaafd was. Ondanks het gebrek aan een goed ontbijt placht hij menige kilometer te wandelen in de morgenuren, altijd in gezelschap van een veelgebruikt notitieboekje. Ook 's winters draafde hij iedere dag over de stadswallen, vaak tweemaal. Ik schrijf expres 'draafde', want hij liep altijd heel hard. Vrienden die met hem meeliepen, konden hem nauwelijks bijhouden. Ergens in de middag nam hij, meestal in een eethuis, een uitgebreide maaltijd, besproeid met veel wijn, vaak van niet al te beste kwaliteit. Zijn avondmaal bestond uit wat brood en soep of een restje van het middagmaal als hij dat thuis had gebruikt, in welk geval het waarschijnlijk was klaargemaakt door een ander, want van koken had hij niet het geringste verstand, hoewel hij eten toch wel belangrijk vond. De haute cuisine echter was aan hem niet besteed. De weinige keren dat hij voor zichzelf kookte, prefereerde hij macaroni met kaas. In de avond dronk hij soms bier. Bij het lezen placht hij nog wel eens een Goudse pijp te roken. Meestal ging hij vroeg naar bed, maar slapen was er dan nog lang niet bij, want hij las veel en vaak in bed. De boeken die in zijn nalatenschap werden aangetroffen, worden ontsierd door vlekken van kaarsvet. Hij had een hekel aan Wenen en trouwens ook aan alle andere steden. Hij hield daarentegen ontzettend veel van de natuur en daarin gedroeg hij zich bijna pathetisch, waarin hij overigens bepaald de enige niet was, want ook bij literatoren uit deze tijd, zoals Novalis, Thieck, Hölderlin, Hoffmann, Grimm en Schiller, treft men zulke uitingen aan. Beethoven schreef eens dat iedere boom voor hem 'heilig' was en hij vond het heerlijk buiten te componeren. In de winter opgesloten in de gehate stad voelde hij zich altijd een stuk slechter dan 's zomers in de buitenlucht. Zodra het mooi weer werd, verliet hij Wenen, als hij zich dit tenminste kon permitteren, en dan betrok hij een vakantieverblijf, dat meestal wel in de buurt van de stad was, zodat hij snel terug kon keren als dat nodig was.

Wenn der Töne Zauber walten
und des Wortes Weihe spricht
muss sich Herrliches gestalten
Nacht und Stürme werden Licht

Over de beeldende kunsten heeft Beethoven zich nooit erg geuit. Gezien zijn sobere, vaak smakeloze interieur is het goed mogelijk dat hij er niet veel gevoel voor had. Misschien was hij niet zo visueel ingesteld. De weinige nieuwjaarskaartjes die van hem bewaard zijn gebleven, zijn ronduit verschrikkelijk, tenminste in mijn moderne ogen: blozende, vette engeltjes met vleugeltjes en een harpje. (Ik veronderstel dat zulke kaartjes in die tijd gebruikelijk waren.) Toegegeven moet worden dat Beethoven wel een zeer helder oog voor vrouwelijk schoon had, gezien het uiterlijk van de vrouwen die hij begeerde. Maar dat zegt niet veel over zijn gevoel voor de beeldende kunst, meer over zijn erotiek.

In tegenstelling tot zijn betrekkelijke desinteresse in de beeldende kunst had hij een grote passie voor het geschreven woord en hij was zeer geïnteresseerd in de vorderingen van wetenschap en techniek. Als zoveel Europeanen deed hij mee aan de luchtballonrage en hij reisde vele kilometers om een demonstratie bij te wonen. Uitvindingen waarover hij iets vernam, werden door hem ijverig bestudeerd, hij kocht boeken over natuurwetenschappelijke onderwerpen en vroeg gestudeerde vrienden om informatie over zaken als het galvanisme en het mesmerisme. In zijn enthousiaste naïviteit liet hij zich ook wel eens wat op de mouw spelden, zoals het verhaal dat er een lamp voor de blinden zou zijn uitgevonden. Toen hij om details vroeg, werd het hem duidelijk dat degene die het hem had verteld, hem voor de gek had uitgehouden en de vriendschap bekoelde.

Een boeiende vraag: hoe democratisch was de volwassen Beethoven, die als adolescent  zo revolutionair was geweest? Een beetje. In mijn moderne ogen te weinig, want hij was in het geheel niet gekant tegen standsverschillen. Op diverse plaatsen in zijn brieven en de conversatieboekjes uitte hij zijn minachting voor het gewone volk en hij vond dat de 'betere' mensen van het 'plebs' gescheiden dienden te blijven. Dat hield bij hem in dat die 'beteren' iets moesten hebben bereikt en iets voor de medemens moesten betekenen. Deze personen zouden de leiders en leraren van het volk moeten zijn. Beethoven wees standsverschil door geboorte zonder meer af. Maar socialistische of communistische gevoelens zijn bij hem ver te zoeken. Men zou kunnen zeggen dat hij een min of meer liberaal standpunt onderschreef. Barry Cooper slaat in zijn compendium (zie de bibliografie) de spijker op de kop met de slotzin van zijn hoofdstuk over Beethoven en de politiek: '...dat Beethoven de gedachte van de vrijheid van ganser harte steunde, die van de gelijkheid in het geheel niet en die van de broederschap tot op zekere hoogte'.

Misschien had Beethoven een beter inzicht in de politiek gehad als hij iets had begrepen van economie, maar dat was voor hem een volstrekt duister terrein. Hij was niet eens in staat zijn eigen huishouden economisch te bestieren, laat staan dat hij iets snapte van grootschaliger economie. Hij heeft er dan ook wijselijk nooit wat over gezegd (voor zover we weten uiteraard). Hoogstens klaagde hij over de gestegen prijzen, maar hij waagde zich niet aan een mening over de oorzaak. Hij had altijd veel geld nodig, maar om de een of andere reden deed hij er weinig mee en hij heeft nooit in echte luxe geleefd. Integendeel, zijn leefstijl was uitgesproken sober. Men vraagt zich dan ook af wat hij zoal deed met zijn meestal zeer respectabele inkomsten. Ries schreef over zijn leermeester: Beethoven brauchte viel Geld, obschon er wenig Gutes oder Ordentliches dafür genoss; denn er lebte sehr einfach en jeugdvriend Wegeler voegde eraan toe: Beethoven... kannte nicht den Werth des Geldes und war dabei nichts weniger, als ökonomisch. Ook in andere opzichten kon Beethoven erg wereldvreemd zijn. Toen hij in 1804 een appartement in het schitterende Pasqualatihuis betrok, waar hij voor zijn doen lang woonde (met onderbrekingen tot 1815), was hij zeer gecharmeerd van het prachtige uitzicht, maar, helaas, helaas, slechts op het noorden, terwijl hij toch ook zo graag naar het zuiden, richting Prater, had gekeken. Dus liet hij een timmerman opdraven en verzocht de man een gat in de muur te slaan en er een raam in te maken. Zonder enige overleg met de huisbaas. Zoals wel te verwachten was, stak deze er een stokje voor. En Beethoven? Die werd boos.

Veel is geschreven over Beethovens gecompliceerde gevoelens voor en gedrag met betrekking tot Napoleon. Terecht, want het is een intrigerende zaak. Voor wat ik erover schrijf, heb ik me voornamelijk gebaseerd op een aantal boeken den artikelen die de materie min of meer diepgaand bespreken. Ik noem onder andere: Pichler (hoofdstuk Die Vielen in dem Einzigen), Solomon (hoofdstuk Bonaparte: 'The Crisis of Belief' uit zijn biografie), Dahlhaus, (hoofdstuk Intitulata Bonaparte), Volek en Macek (Beethoven und Fürst Lobkowitz, een essay in Beethoven und Böhmen), Sipe's boeiende boekje, dat van Floros en het doorwrochte boekwerk van Geck en Schleuning, allemaal geheel gewijd aan de ontstaansgeschiedenis van de Eroica, benevens de publicatie van Brauneis, getiteld …composta per festeggiare il sovvenire di un grand Uomo. (Zie voor al deze auteurs de bibliografie) Wat heeft deze studie mij zoal geleerd? Dat Beethoven zijn leven lang met de Franse keizer overhoop heeft gelegen. Men bestudere mijn reconstructie. In 1796 schreef Beethoven een lofzang op het Duitse volk, voorzien van de voor ons wat onsmakelijke titel Ein grosses deutsches Volk sind wir. Alvorens nu vol afkeer het hoofd af te wenden, dient men zich te realiseren dat de keizer toen eiste dat alle in Oostenrijk wonende buitenlanders op de een of andere manier openlijk hun aanhankelijkheid zouden tonen, opdat er niet getwijfeld zou hoeven worden aan hun liefde voor Oostenrijk. Beethoven, nog maar aan het begin van zijn carrière, koos er blijkbaar voor zich opportunistisch op te stellen, wat wel begrijpelijk en vergeeflijk is. Ook kan een innerlijk conflict tussen patriottisme (tenslotte was Oostenrijk zijn nieuwe vaderland en in 1796 was het land met Frankrijk in oorlog) en revolutionaire sympathieën mee hebben gespeeld bij zijn besluit dat lied te componeren. Men kan soms lezen dat hij het lied in uniform zou hebben gedirigeerd, hetgeen wel erg onsmakelijk zou zijn geweest. De deskundigen zijn het hierover oneens. Sommigen houden het staande, anderen denken dat het ordinaire roddel is. In 1802 wees Beethoven de opdracht van een uitgever af een ode in de vorm van een sonate op de Franse revolutie te componeren, wat doet vermoeden dat hij in die tijd toch niet zo erg pro-Frans was (wel pro-revolutie, want dat is hij zijn hele leven toch wel gebleven). In een brief aan de uitgever staat: Reit Euch den Teufel insgesamt meine Herren - mir vorschlagen, eine solche Sonate zu machen? - ... jetzt, da sich alles wieder ins akte Geleis zu schieben sucht, Bonaparte mit dem Papste das Konkordat geschlossen - ... eine solche Sonate zu diesen neu angehenden christlichen Zeiten -hoho! In 1803 componeerde hij zijn derde symfonie en dat hij daarbij had gedacht aan diezelfde een jaar eerder nog zo bekritiseerde Bonaparte, is onmiskenbaar, zoals dadelijk nog zal blijken. Toch besloot hij zijn publieke concert van 1803 met variaties over Haydns Gott erhalte Franz den Kaiser en hij droeg zijn beroemde septet op aan de keizerin. De derde symfonie was nog niet in druk verschenen toen hij vernam van Bonapartes besluit zich tot keizer te laten kronen. Ries bracht hem het grote nieuws, helaas zonder vermelding van de exacte datum (gewoonlijk veronderstelt men de maand mei op grond van de officiële bekendmaking). Zijn getuigenis meldt dat Beethoven verbleekte, naar zijn schrijftafel stormde, het manuscript van de symfonie greep, het titelblad eraf rukte, verfrommelde, op de grond smeet en uitriep dat hij (Bonaparte dus) 'blijkbaar' dus toch 'maar' een gewoon mens was, dat hij zou uitgroeien tot een dictator en dat hij de rechten van de mens ongetwijfeld zou vertrappen. Zeker kreeg Beethoven in dat laatste gelijk. Maar ja, voor het overige is de hele geschiedenis op z'n minst hoogst merkwaardig. Hij had de symfonie, blijkens dat vernielde titelblad, inderdaad willen opdragen aan Bonaparte, maar op een kopie van het manuscript (het oorspronkelijke manuscript is spoorloos verdwenen) kraste hij Bonapartes naam zo hevig uit dat er een gat in het papier ontstond. Echter, met potlood schreef hij er opnieuw 'Bonaparte' boven! Volgens een brief van Ries, gedateerd 11 december 1803, had Beethoven plannen om voor langere tijd en misschien wel voor altijd naar Parijs te gaan en om deze reden wilde hij de derde symfonie niet verkopen. Kennelijk wilde hij het stuk als verrassing bewaren voor zijn publiek in Parijs. Maar we kunnen wel uitsluiten dat Beethoven van Bonaparte geld voor een eventuele opdracht van de symfonie aan hem zou hebben gekregen, want deze revolutionaire muziek interesseerde de aanstaande keizer, die een nogal conventionele muzikale smaak had, absoluut niet, terwijl daarentegen mecenas Lobkowitz (zie een eindje verderop in dit hoofdstuk een portret van hem), een oprechte patriot die uit eigen middelen een legertje op de been bracht om Bonaparte te bestrijden, een indrukwekkend bedrag over had voor de opdracht (400 fl.C.M. = ongeveer 8800 euro) en het privégebruik van de symfonie voor de duur van een half jaar, wat toen een niet ongebruikelijke praktijk was. In augustus 1804, toen Bonaparte nog niet was gekroond, maar het nieuws wel bekend was geworden door heel Europa, schreef Beethoven aan een uitgever dat de symfonie 'eigenlijk' Bonaparte heette, maar hij repte met geen woord meer over een reis naar Parijs. Had hij besloten niet te gaan? Hier is de documentatie enigszins tegenstrijdig. Zijn eigen brieven doen vermoeden dat hij de plannen terzijde had geschoven, Echter, in een brief van november 1804 van een kennis van hem, Charlotte Brunswick, schrijvend aan haar goed met Beethoven bevriende broer Franz, die op dat moment in Parijs was, schrijft de zuster aan de broer dat Beethoven hem binnenkort zal schrijven. Reden: 'hij hoopt het komende voorjaar naar Parijs te gaan'. Men krijgt de indruk dat Beethoven als zo vaak weer eens besluiteloos was of, om welke reden dan ook, de reis had moeten uitstellen, welk uitstel uiteindelijk afstel werd. Gesteld dat hij op het moment dat Ries hem het nieuws bracht van Bonapartes besluit zich tot keizer te laten kronen, eigenlijk al zijn twijfels had over (de mogelijkheid) van een reis of verhuizing naar Parijs, dan komt dat fraaie, menslievende, bijna heroïsche gebaar toch in een heel wat minder fraai daglicht te staan. Dan lijkt het meer op ordinair opportunisme. De symfonie had moeten dienen als smeermiddel bij die reis, maar als die reis op losse schroeven was komen te staan, was het een stuk voordeliger om Lobkowitz tevreden te stellen. Toen de symfonie in 1806 dan toch in druk verscheen, bleek het stuk te zijn herdoopt in Eroïca, ondertitel 'Om de nagedachtenis aan een groot man te eren'. Ongetwijfeld zou Beethoven zich politiek onmogelijk zou hebben gemaakt als hij was teruggekeerd naar de oorspronkelijke opdracht, want in 1805 werd Wenen door de Fransen bezet. Het stuk werd inderdaad voor geld aan Lobkowitz opgedragen, die er een hommage aan de populaire Pruisische prins Louis Ferdinand in wenste te zien. Toen Beethoven in 1806 hoorde over de slag bij Jena, die een grote overwinning voor Napoleon was, stond hij geheel aan de kant van de Pruisen en hij zei (volgens zijn vriend Krumpholz, die hem over de verloren slag vertelde): Schade, dass ich die Kriegskunst nicht so verstehe wie die Tonkunst, ich würde ihn doch besiegen! Toch was hij in 1808 niet vies van een aanbod van Napoleons broer Jérôme om, tegen betaling van een aangenaam salaris, in zijn dienst te treden. Sterker nog, in 1809, toen Wenen opnieuw werd bezet door de Fransen, kreeg hij bezoek van een Franse baron, met wie hij de mogelijkheid besprak van een reis naar Frankrijk. Hij vroeg zich af of Napoleon hem zou willen ontvangen. Het schijnt dat zijn vrienden verbijsterd waren toen ze hoorden over zijn gesprekken met de baron. Nóg sterker: dit verhinderde hem niet om later in het jaar in een brief te schrijven dat het zijn 'vurige wens' was dienst te nemen in keizer Franz' leger en volgens Rust, die een blauwe maandag zijn pianoleerling was, herhaalde hij in hetzelfde jaar zijn opmerking dat hij het jammer vond niet genoeg te begrijpen van de krijgskunst, want dan had hij de Fransen nog iets te doen gegeven. En, nog altijd volgens Rust, Beethoven schudde zijn vuist in de richting van een net passerende Franse officier. Schier ongelooflijk, want het wordt zelfs nóg sterker: conform een brief van zijn eigen hand overwoog hij in 1810 een muziekstuk op te dragen aan Napoleons broer Louis, ongetwijfeld hopend op een goede betaling. Geheel hierbij passend (of juist niet?) is het feit dat hij, toen hij in 1821 het bericht van Napoleons dood vernam, zei dat hij de passende muziek hiervoor al heel lang geleden had geschreven. Bedoelde hij de treurmars uit de Eroïca? Zo ja, was zijn opmerking dan sarcastisch bedoeld of juist niet? In 1824 bekende hij aan zijn al enkele malen vermelde leerling, vriend en collega Czerny (zie hiernaast zijn portret) dat hij 'vroeger' een grote hekel aan de dictator had gehad, maar dat hij hem nu veel beter begreep, terwijl hij toch in een mij onbekend jaar beweerde dat hij zich in Napoleon, die Scheisskerl, had vergist. Solomon schrijft dat het jammer is dat we voor zulke ontzettend complexe en tegenstrijdige gevoelens slechts het wat afgesleten, tamme woord 'ambivalent' hebben. Inderdaad! De deskundigen kunnen het zelfs niet met zichzelf eens worden, laat staan met hun collega's. Zo vermoedt Solomon dat achter de hierboven reeds vermelde pro-Oostenrijkse composities (WoO.121 en 122) wraakgevoelens schuil zouden zijn gegaan omdat de Fransen Beethovens geliefde Rijnland hadden bezet. De onvolprezen onderzoeker Goldschmidt daarentegen meent dat Beethoven 'onzeker' zou zijn geweest in politieke zaken en Schleuning denkt dat angst Beethoven deed besluiten zijn carrière veilig te stellen met de composities van die liederen, zoals ik ook al suggereerde. Bij erg hoogdravende musicologen treft men nog wel eens de veronderstelling aan dat Beethoven gehoopt zou hebben dat Napoleon de staat conform Plato zou verwezenlijken. Deze mensen zien blijkbaar over het hoofd dat het wel erg onwaarschijnlijk is dat Beethoven, die toch bepaald geen klassieke opvoeding had genoten, deze zeer moeilijke verhandeling van de Griekse filosoof zou hebben gekend. Ondanks de vele woorden van dit overzicht zijn we nog niet klaar met dit complexe probleem en ik zal er nogmaals op terug moeten komen bij de bespreking van de derde symfonie. Voorlopig houd ik het even op Goldschmidts intrigerende woorden: als Napoleon die keizerskroon niet op zijn hoofd had gezet, zou Beethoven waarschijnlijk naar Parijs zijn verhuisd. Wie weet... En Dennis schrijft niet ten onrechte dat Beethoven in politieke zaken zijn hele leven 'in de war' is geweest. Inderdaad.

Ook in andere opzichten was 1804 een belangrijk jaar voor Beethoven (zie hiernaast een geïdealiseerd portret uit dit jaar). Zijn oude liefde, Josephine Deym-Brunswick (zie de afbeelding hieronder, waarover echter geen zekerheid is, zoals ik al vermeldde), die zwanger was van haar vierde kind, werd in januari weduwe en dat greep haar vreselijk aan. Ze tobde lange tijd met wat in volkstaal een 'zenuwinstorting' heet en door medici wel wordt aangeduid met termen als een 'verstoord rouwproces' of 'exogene depressie'. Beethoven hield netjes een tijdje afstand, maar nadat hij in de zomervakantie was bezocht door Josephine en haar zuster Charlotte, begon hij haar weer te bezoeken. Steeds inniger werd het contact tussen hem en Josephine en in het voorjaar van 1805 kwam het tot een voorzichtige, schriftelijke liefdesverklaring zijnerzijds, die gevolgd werd door een hele reeks liefdesbrieven, die door haar geheel of gedeeltelijk werden bewaard. In de muziek had dit zijn weerslag: de compositie van Fidelio, zijn enige opera, die overigens eerst Leonore heette en op aandringen van de opdrachtgever en zeer tegen de zin van de componist, werd herdoopt, omdat de opdrachtgever verwisseling vreesde met een andere opera met dezelfde naam. Stapels libretti had Beethoven afgewezen, maar deze lofzang op de trouwe, sterke echtgenote, deze knieval voor de ideale vrouw deed hem naar de pen grijpen. Ongetwijfeld was Leonore een symbool voor Josephine. Deze lijkt Beethovens gevoelens wel enigszins te hebben beantwoord, maar ze waagde het er toch niet op. Het lijkt erop dat niet alleen een zeker gebrek aan vertrouwen in Beethoven als echtgenoot en stiefvader voor vier kleine kinderen hieraan ten grondslag lag, maar ook weerzin van haar familie tegen hem als haar echtgenoot, mogelijk omdat hij niet van adel was en naar hun dure smaak te weinig geld had. De Brunswickse weerzin is wat hypocriet, want ondertussen waren ze allemaal uitgesproken innig met Beethoven bevriend, allemaal, Josephines zusters Therese en Charlotte en -vooral- hun broer Franz (zie hieronder afbeeldingen), welke laatste zelfs levenslang met hem bevriend zou blijven. Maar de niet-adellijke Beethoven hun zuster gunnen, nou neen, dat toch maar liever niet. Beethoven kennende moet ik ze toch eigenlijk wel beetje gelijk geven, hoewel hun houding arrogant en allesbehalve sympathiek was. Beethoven kon componeren wat hij wilde, hij verloor Josephine. Dapper probeerde ze platonisch bevriend met hem te blijven, maar dat lukte niet. Haar laatste brief, waarschijnlijk halverwege 1809 geschreven, is voorzichtig, belangstellend en de vriendschap (maar niet meer dan dat) benadrukkend. Zijn antwoord is koel, gekrenkt en vol zelfmedelijden. Het lijkt er veel op dat ze het er niet meer op waagde nog eens te schrijven. Ze verbleef op dat moment in Hongarije, in gezelschap van haar zuster Therese, haar beide zonen en een Estlandse baron, Stackelberg geheten, met wie ze in Zwitserland had kennis gemaakt. In het vroege voorjaar van 1810 keerde ze terug naar Wenen, gehuwd met de baron, die ze in Hongarije al voor de bruiloft een dochter had geschonken. In Wenen werd er nog een dochter geboren. Ondanks de breuk met Josephine koesterde Beethoven zijn vriendschappelijke relatie met haar broer Franz zorgvuldig, terwijl hij vanaf 1810 ook weer contact met Therese zocht, zij het slechts schriftelijk. Hij bedacht broer en zus met enkele muzikale opdrachten.

Franz Brunswick	Therese Brunswick als jonge vrouw	Charlotte Brunswick op middelbare leeftijd	Josephine Brunswick als jonge vrouw?

Hoe was het ondertussen Beethovens familie in Wenen vergaan? Gedurende enkele jaren was Carl zijn broers 'manager' en secretaris en dat ging zelfs zo ver dat de broers enige tijd samenwoonden in het Theater an der Wien, waar Ludwig een appartement had gekregen voor de tijd dat hij aan zijn opera (een opdracht van de directeur van het theater) componeerde. Maar het ging niet zo goed tussen de broers. Dat ging het eigenlijk nooit. Ludwig was niet in staat zijn broers te beschouwen als volwassen mensen. Ongetwijfeld had dat zijn oorzaak in de tijd dat hij, zelf nog niet eens volwassen, de verantwoordelijkheid voor zowel zijn broers, zijn baby-zusje als zijn zielige vader moest dragen. Hij kon het niet aanvaarden dat de tijd inmiddels toch heus was gekomen om zich niet meer met zijn broers te bemoeien. Toen Carl wenste te trouwen, ontstak Ludwig in razernij, want hij meende dat Johanna Reiss niet veel zaaks was. Zijn bezwaren tegen haar hadden op dat moment nog niet veel om het lijf. Ze was een aantrekkelijke jongedame, zegt men (er bestaan helaas geen afbeeldingen van haar). Zeker, ze was niet van goede familie, ze was 'slechts' de dochter van een behanger, maar wat deed dat er toe? Zeker, ze was zwanger, maar wie was de vader? Inderdaad, Carl. Deze trok zich dan ook niets aan van Ludwigs bezwaren en trouwde in mei 1806 zijn Johanna. In september werd een zoon geboren, die ze ook Karl noemden.⁶ Ludwig schijnt het nieuwbakken echtpaar een hele tijd angstvallig te hebben gemeden. Toen kreeg hij ook problemen met zijn andere broer  In 1807 wilde Johann, die met succes farmacie had gestudeerd, een apotheek in Linz kopen en hij had daarvoor geld nodig. Ooit had hij zijn oudste broer een flink bedrag geleend en dat vroeg hij nu terug. Maar het kwam Ludwig slecht uit en hij weigerde het op korte termijn terug te geven. De broers gingen met ruzie uit elkaar en Johann vertrok naar Linz, alwaar hij langzaam rijk werd. Hij was een talentvolle zakenman, maar geen erg fraaie. De mare gaat dat hij 'sjoemelde' met z'n medicijnen. Ook schijnt hij veel geld te hebben verdiend aan het leveren van medicijnen aan het leger. Let wel, niet alleen het Oostenrijkse, maar ook het Franse leger, de vijand dus. Carl ging het beduidend minder voor de wind. Men weet hoe het gaat als ambtenaar: genoeg om van te leven, te weinig om ook leuk te kunnen leven. En Carls huwelijk was helaas bepaald geen succes. De echtelieden hadden vaak ruzie en bij één van die ruzies schijnt hij zijn vrouw met een mes in haar hand te hebben gestoken. Onverkwikkelijk was ook het feit dat hij haar bij de politie aangaf toen hem duidelijk was geworden dat ze enorme schulden had gemaakt die ze niet terug wilde betalen. Ze werd uiteindelijk veroordeeld tot een maand gevangenisstraf (eerst tot maar liefst een jaar!), maar de nodige smeekschriften van Carl aan de rechter en zelfs aan de keizer hadden tot gevolg dat ze maar heel kort in de cel heeft gezeten. Met hun zoontje ging het ondertussen wel goed, hij groeide voorspoedig op en het was een mooi, gezond, intelligent kind. Met Carls gezondheid daarentegen ging het in rap tempo bergafwaarts. Het is niet precies bekend wanneer zijn fatale tuberculose zich openbaarde. In ieder geval kreeg hij op een bepaald moment een soort ziekengeld, omdat hij te ziek was om te werken. Het bloed kruipt waar het niet gaan kan en na een tijdje werden de contacten tussen Ludwig en Carl toch weer voorzichtig hersteld. Opnieuw trad Carl op als Ludwigs manager. Het heeft er echter veel van weg dat het contact vrijwel uitsluitend schriftelijk was of dat Carl slechts bij Ludwig over de vloer kwam, want er is niets bekend van enige vorm van contact tussen Ludwig en zijn verafschuwde schoonzuster en haar jonge zoontje. Slechts op één moment schijnt hij zijn weerzin te hebben overwonnen, toen in 1809 de Fransen Wenen beschoten en hij naar Carl zou zijn gevlucht, omdat deze een huis met een kelder bezat, waar hij enige dagen in zou hebben doorgebracht.

Nadat Beethoven zich in de periode 1805/8 al zo had geërgerd aan het huwelijk van zijn ene broer en de verhuizing van zijn andere, terwijl hij zich tevergeefs het vuur uit de sloffen had gelopen voor Josephine, kreeg hij ook nog ruzie met Lichnowsky, zijn oudste mecenas in Wenen. In 1806 logeerde hij bij hem op zijn landgoed Grätz bij Troppau (tegenwoordig Hradec nad Moravici bij Opava in Tsjechië). Lichnowsky had visite, Franse visite. Hij wilde dat Beethoven wat zou spelen, maar deze weigerde. Lichnowsky drong aan, wilde zijn gast dwingen en volgens het verhaal kwam het tot een bijzonder onsmakelijke scène waarbij het zelfs tot geweld schijnt te zijn gekomen en Beethoven, naar men zegt, zijn mecenas met een stoel zou hebben bedreigd. Hij vertrok te voet in de gietende regen, volgens de overlevering (maar kunnen we die geloven?) met watervlekken op het manuscript van de Appassionata tot gevolg, schijnt bij thuiskomst in Wenen (of later?) zijn borstbeelden van het echtpaar Lichnowsky (of alleen dat van de prins?) aan gruzelementen te hebben gegooid en hem als volgt te hebben geschreven: Fürst! Was Sie sind, sind Sie durch Zufall und Geburt, was ich bin, bin ich durch mich. Fürsten hat es und wird es noch Tausende geben, Beethoven gibt es nur einen. Zoals zo vaak spreken de getuigenissen over de exacte gang van zaken elkaar tegen. Maar het is wel zeker dat er een conflict was tussen Lichnowsky, een vrijgevige, maar arrogante edelman die nog met één been in de achttiende eeuw stond, en Beethoven, een niet minder arrogante kunstenaar die zijn burgerlijke vrijheid moeizaam had bevochten. Ondanks Beethovens even trotse als beledigende woorden sloten mecenas en protégé weer vrede, hoewel de relatie wel flink was bekoeld. Menige biograaf heeft zijn twijfels geuit over zowel die kapotte bustes, die vlekkerige autograaf als die kwetsende woorden, maar het veronderstelde briefje is tegenwoordig toch wel opgenomen in de verzamelde brieven (uitgegeven in 1997) en aldaar gedateerd op oktober 1806. Het lijkt er veel op dat de aangelegenheid tot gevolg had dat Lichnowsky zijn toelage aan Beethoven introk, hoewel sommige deskundigen ook dit betwijfelen, terwijl anderen denken dat al vanaf 1803 Lichnowsky niets meer had betaald, mede als gevolg van zijn eigen financiële problemen in dat jaar, waarin de inflatie enorm was, zodat al vanaf dit jaar ook Beethovens inkomen danig slonk. Ondanks dit alles schijnt kwam de prins geregeld langs bij zijn ex-protégé (dixit Schindler), die hem soms wel ontving, maar andere keren met een stalen gezicht de deur sloot voor zijn ex-mecenas. Maar Lichnowsky bleef het proberen. Ik vind dit heel vreemd. Had Lichnowsky dan geen enkel eergevoel? Of moeten we de onbetrouwbare Schindler weer eens met een korrel zout nemen? Deze kan het verhaal slechts uit de tweede hand hebben, want Lichnowsky stierf in 1814 en toen was Schindler nog lang niet in zicht in Beethovens leven. Ondertussen had het wegvallen van Lichnowsky's toelage (vooropgesteld dat dit inderdaad had plaatsgegrepen) tot gevolg dat Beethoven erg krap kwam te zitten. En in 1806 was hij al dermate doof geworden dat hij het er niet vaak meer op waagde om in het openbaar piano te spelen, zodat hij uitsluitend van zijn composities moest leven. Dat viel niet mee. Hij was wel gedwongen eindelijk openheid van zaken te geven wat betreft zijn doofheid en in 1808 besloot hij niet langer in het openbaar op te treden als pianist, nadat hij hierover vreselijk met zichzelf overhoop had gelegen, want uit 1806 dateert een persoonlijke aantekening, geplaatst op een schets voor één der kwartetten opus 59, waarin hij zichzelf aanspoort niet langer geheimzinnig te doen over zijn doofheid. Helaas vergat hij het verstandige besluit niet meer in het openbaar op te treden nog wel eens, zoals in 1814, toen hij zelf de pianopartij van zijn Erzherzogtrio probeerde te spelen en daarmee de toehoorders met gêne en medelijden vervulde. In 1807 ondernam hij een poging een betaalde baan te vinden bij de k.k.Hoftheaterdirektion, maar dit mislukte, misschien mede als gevolg van het exorbitante salaris dat hij vroeg (het dubbele van dat van Salieri als Hofkapellmeister). Ook in een ander opzicht was zijn sollicitatie onrealistisch: want hij, die zo geworsteld had met zijn enige opera, beloofde ieder jaar (!) een opera te schrijven. Zijn sollicitatie werd afgewezen. Op 22 december 1808 gaf hij het grootste concert ten eigen bate (het duurste concert dat in deze periode van de muziekgeschiedenis werd gegeven!) dat hem tijdens zijn leven te beurt zou vallen en als we de getuigenissen mogen geloven was het een bijkans surrealistische gebeurtenis, mede ten gevolge van het feit dat het streng vroor en de concertzaal nauwelijks was verwarmd. Het programma vermeldt een aantal composities die de hedendaagse concertbezoeker ook in een comfortabel verwarmde zaal niet zou accepteren vanwege de zwaarte en de lengte. Kennelijk was men in 1808 in Wenen voor geen kleintje vervaard als het om muziek ging. Toch werd het een teleurstelling, want de uitvoering liet te wensen over (de koorfantasie moest worden afgebroken en opnieuw begonnen) en als gevolg van het feit dat elders een ander belangrijk concert plaatsgreep, was de zaal half leeg. Het leverde Beethoven weinig geld op.

En toen hielp het lot hem een beetje: hij kreeg dat aanbod van Napoleons broer Jérôme, waaraan ik al refereerde. Jérôme was door zijn broer tot koning van Westfalen gebombardeerd en wenste zich een eigen hofmusicus. Beethoven leek hem wel een geschikte kandidaat en hij deed een uitstekend aanbod. De componist gedroeg zich alsof hij het wilde accepteren en toen kreeg de Weense adel het toch een beetje benauwd. Wat konden ze doen om hem voor Wenen te behouden? Ze staken de koppen bij elkaar en besloten hem een toelage te geven. Er werd een contract opgesteld en hij kreeg een zeer behoorlijk jaargeld (ongeveer tweemaal modaal), waarvoor hij niets anders hoefde te doen dan in Wenen leven en werken. Voor het overige werd hij nergens toe verplicht, voorwaar een vorstelijk aanbod. Initiatiefneemster was Beethovens goede vriendin Marie Erdödy, (zie hiernaast haar portret) een van haar man gescheiden levende gravin die samenwoonde met haar kinderen en enkele personeelsleden, waaronder ene Brauchle, een musicus die behalve haar ondergeschikte misschien tevens haar minnaar was en met wie Beethoven min of meer bevriend raakte. Ze werd hierbij dapper geholpen door Beethovens al ter sprake gebrachte vriend Gleichenstein (zie hieronder zijn portret) Drie mecenassen zetten op 1 maart 1809 hun handtekening onder het contract met de componist: de reeds vermelde Lobkowitz, Kinsky en Rudolph von Habsburg (zie hieronder hun portretten). Laatstgenoemde, de jongste broer van keizer Franz, was Beethovens pianoleerling en hij op het hier afgebeelde portret de kleding van een aartsbisschop, welke functie hij enige jaren zou gaan vervullen en ter ere waarvan Beethoven de Missa Solemnis schreef. Rudolph vereerde zijn leermeester enorm en de componist was altijd erg beleefd en aardig tegen zijn hooggeplaatste leerling, hoewel hij achter zijn rug om nog wel eens minder prettige dingen over hem zei. In de loop der jaren kreeg Rudolph menige muzikale opdracht, vast en zeker vanwege het bedrag dat er tegenover stond.

Ignaz Gleichenstein	Rudolph von Habsburg	Ferdinand Kinsky	Joseph Lobkowitz

Helaas voor Beethoven had hij maar kort profijt van het contract van 1809, want in 1810 en 1811 zorgden de geldontwaardingen voor een gigantische devaluatie van het alleszins respectabele bedrag. Hij had de pech voor een groot deel afhankelijk te zijn van een vast inkomen en dat brak hem op. Men zou kunnen stellen dat zijn toelage eerst ruimschoots 'bovenmodaal' was geweest, maar in 1811 zakte tot 'bijstandsniveau' en in de jaren 1816 en 1817 zelfs onder dat niveau lag. De inflatie was in de periode van Napoleons expansie voor iedere Wener een ramp. Uiteraard moet het ook Beethoven zeer zwaar zijn gevallen onder deze omstandigheden de eindjes aan elkaar te knopen. Het bracht hem in de verleiding niet altijd even eerlijk te zijn, zoals wordt bewezen door zijn belastingsaangiftes. Hij verzweeg een flink deel van zijn inkomsten en op een bepaald moment in later jaren begon dat eindelijk ook tot de inspecteur door te dringen. Die liet hem op het matje komen. De zaak lijkt echter met een sisser te zijn afgelopen. In september 1811 kwam Lobkowitz, net als de meeste adellijke personen in Oostenrijk, in ernstige financiële problemen en hij werd enige tijd onder curatele gesteld, gedurende welke periode Beethoven dit gedeelte van de toelage niet kreeg. Hij toonde niet het geringste begrip voor de moeilijke situatie van zijn mecenas en stapte maar weer eens naar de rechter. Hij kreeg gelijk en ontving zijn geld, zij het pas in 1815 toen Lobkowitz weer de beschikking had over zijn kapitaal. Deze voelde zich dusdanig gekrenkt dat hij geen persoonlijke relatie met Beethoven meer wilde. De componist kreeg spijt van zijn harde opstelling en trachtte zijn mecenas te vermurwen. Uit Lobkowitz' correspondentie blijkt dat hij nog steeds zeer veel bewondering voor zijn protégé had en geen enkele poging deed zich te onttrekken aan zijn verplichtingen, maar van vriendschap lijkt geen sprake meer te zijn geweest gedurende de korte periode dat Lobkowitz nog zou leven (hij stierf in 1816, niet in Wenen overigens, want hij had de stad al in 1814 moeten verlaten). Tot overmaat van ramp stierf in november 1812 Kinsky, de tweede ondertekenaar van het contract van 1809, en de weduwe, die niet zoveel om muziek gaf, wilde haar gedeelte van de toelage niet doorbetalen. Rudolph schoot te hulp en verhoogde zijn toelage tijdelijk. Hij bleek een trouwe, stipte betaler, in tegenstelling tot de families Kinsky en Lobkowitz, want in de jaren 1809, 1813 en 1814 betaalden de Kinsky's niets en in de jaren 1812, 1813 en 1815 bleef de familie Lobkowitz in gebreke. Rudolph daarentegen kwam zijn verplichtingen altijd keurig na. In 1813 stapte Beethoven opnieuw naar de rechter, maar pas in 1815 kreeg hij zijn gelijk wat betreft de toelage van Kinsky, waarbij hij trouwens wel genoegen moest nemen met een compromis. Gemiddeld gesproken heeft hij in de loop der jaren (van 1809 tot en met 1827) 69% van de in 1809 toegezegde toelage ontvangen, waarbij hij in sommige jaren slechts ruim 30% ontving, in andere jaren daarentegen meer dan 100% als achterstallige betalingen binnen druppelden. Bekijken we zijn toelage in verhouding tot de inflatie, dan blijkt het totale tussen 1809 en 1827 uitbetaalde bedrag slechts 63% te dekken van de oorspronkelijke, door de gevers voorziene koopkracht. Men bedenke dat de toelage niet was geïndexeerd, terwijl de inflatie schier ongelooflijk was. In de voor Beethoven persoonlijk zeer moeilijke jaren 1813/15 verdiende hij weliswaar heel goed aan zijn gelegenheidsmuziek (de gulle gaven van de Tsarina hebben hierbij waarschijnlijk een belangrijke rol gespeeld), maar dit hielp hem nauwelijks, omdat hij, bang geworden door de hyperinflaties van 1810/12 en daarop volgende rampen, het geld lijkt te hebben bewaard en in 1819 te hebben omgezet in aandelen. Het is maar een kleinigheid, maar toch toont het de penibele situatie van de Oostenrijkse bevolking in het algemeen en Beethoven in het bijzonder goed aan: in 1810 waren de koffieprijzen zo ontzettend gestegen dat de keizer de verkoop van koffie simpelweg verbood. Pas in 1813 kwam er een einde aan dit verbod. Arme Beethoven, die zo dol was op koffie en iedere werkdag begon met een straffe bak! Het is hier de plaats om nog eens stil te staan bij die andere belangrijke bron van inkomsten voor Beethoven: zijn uitgevers. Zelfbewust als hij was, vroeg hij vanaf de uitgave van zijn eerste opus (zeer) hoge bedragen en meestal kreeg hij zijn zin, zodat het eigenlijk geen wonder is dat hij in 1819 die aandelen kon kopen. Ik vermoed dat het geld voor die aandelen niet alleen uit de verdiensten van 1813/15 afkomstig was, maar ook uit spaartegoeden uit vroeger jaren. Toegegeven, dit is speculatie. Zekerheid over de manier waarop hij zijn kapitaal vergaarde, hebben we nog steeds niet. Zie hieronder een boeiend voorbeeld van een indrukwekkend bedrag dat Beethoven voor een reeks composities ontving (mijn voornaamste bronnen aangaande Beethovens financiële reilen en zeilen zijn Kämpkens beide publicaties en de studies van Moore, allemaal te vinden in de bibliografie). Voor de belangrijke opp.58-62 (vierde pianoconcert, Razumovskykwartetten, vierde symfonie, vioolconcert, ouverture Coriolan, uitgegeven rond 1806/7) ontving Beethoven 1600 florijnen van de Weense uitgever en 200 pond van de Engelse. Opgeteld en geconverteerd komt dat neer op zo'n 3500 van de in die tijd in Wenen gebruikelijke Conventionsmünze en omgerekend naar de euro is dat het aanzienlijke bedrag van ongeveer 70.000 euro. Nu moet men zich wel realiseren dat dit bedrag niet veel zegt zolang men niets weet over de koopkracht. De situatie in Wenen in Beethovens tijd verschilde wat dit betreft zeer van de huidige in Nederland. Kosten voor levensonderhoud en woonlasten waren relatief erg hoog, terwijl arbeid spotgoedkoop was. En 'kleine zelfstandige' Beethoven had aan dat laatste niet veel, terwijl hij wel net als ieder ander moest wonen en eten en drinken. Niettemin is wel duidelijk dat onze componist zichzelf uitstekend wist te verkopen.

Spannend, heel spannend, waren Beethovens belevenissen met de vrouwen in deze periode van zijn leven. Zijn hofmakerij in het voorjaar van 1810 jegens Teresa (of Therese) Malfatti, waarover ik al iets schreef onder het kopje 'Uiterlijkheden', werd geen succes. De leuke tekening hieronder links dateert uit Beethovens 'Malfatti-periode'. Helaas voor Beethoven zag Teresa niet veel in hem en bij haar familie lijkt de nodige weerstand tegen Beethoven in de rol van kandidaat-echtgenoot te hebben bestaan, mogelijk ten gevolge van het feit dat een familielid, Giovanni, enige tijd Beethovens huisarts was en dat schijnt voor beide partijen een nogal frustrerende ervaring te zijn geweest. Giovanni noemde Beethoven later 'een verwarde kerel'. Beethovens brieven aan intermediair Gleichenstein over zijn mislukte hofmakerij zijn bitter en depressief, want hoogstwaarschijnlijk had hij serieuze trouwplannen gekoesterd. Hij had zelfs zijn geboortebewijs uit Bonn laten oversturen. Toch rouwde hij niet erg lang om het verlies van Teresa. Te kort misschien? De ene vrouw na de andere speelde in deze jaren een rol(letje) in zijn leven. Vóór Teresa figureren de gehuwde Marie Bigot, notabene nog tijdens zijn op dat moment (half 1807) koeler wordende vriendschap met Josephine, dan misschien Julie Vering, die in 1808 met zijn vriend Stephan Breuning trouwde, en tenslotte misschien de hierboven al genoemde Marie Erdödy, in wier appartementen hij enkele maanden woonde, maar waaruit hij in 1809 na een zeer duistere ruzie weer vertrok. Ná Teresa verscheen Bettina Brentano, van wie wel zeker is dat ze hem in de zomer van 1810 het hoofd op hol bracht, waarna ze trouwde met een ander. Vervolgens viel in 1811 Beethovens oog op Amalie Sebald, die een flirt wel leuk vond, maar beslist niet meer. Daarna verscheen heel misschien Regine Lang, wier korte vriendschap met Beethoven zeer onduidelijk is gebleven. Vanaf eind 1811 werd Bettina's schoonzus Antonie, op wie ik dadelijk uitvoerig terugkom, voor Beethoven belangrijk. Over bezoek aan prostituées is weinig bekend wat betreft de periode tot en met 1810, maar het lijkt erop dat hij vanaf 1812/13, misschien 1811, van tijd tot tijd publieke vrouwen begon te bezoeken, waarbij niet kan worden uitgesloten dat zijn vriend Zmeskall, wiens levenswandel bepaald geen toonbeeld van kuisheid kan worden genoemd, hem wel eens vergezelde, dan wel op de een of andere manier als intermediair fungeerde. Hieronder ziet men nog wat portretten van min of meer belangrijke dames en een behoorlijk belangrijke heer, te weten de echtgenoot van de dame naast hem, in later jaren een goede en vrijgevige vriend van Beethoven.

Beethoven rond 1809/10	Marie Bigot	Julie Vering	Bettina Brentano
Teresa Malfatti	Amalie Sebald	Antonie Brentano	Franz Brentano

Eind 1811 valt dan het licht op de hierboven te bewonderen Antonie Brentano, geboren Birkenstock, een voorname, adellijke Weense, die sinds haar huwelijk in 1798 in Frankfurt woonde, samen met haar man Franz, een rijke zakenman van zeer goede familie, en haar vier kinderen. Birkenstock, een kunstmecenas die ook Beethoven protegeerde toen hij nog maar pas in Wenen was, stierf in november 1809 en dat feit dwong het gezin Brentano voor enkele jaren te verhuizen naar Wenen, want Birkenstock bezat een enorm paleis en dito kunstverzameling en dat moest allemaal verkocht worden. Brentano gaf zijn zaken in handen van een broer en men vertrok naar Wenen. Daar kwamen ze in contact met Beethoven en ze werden goed met hem bevriend. Antonie had altijd een grote hekel gehad aan Frankfurt. Ze was een Weense in hart en nieren en ze voelde zich direct weer helemaal thuis in de stad. Eigenlijk wilde ze absoluut niet terug, maar haar man dacht daar heel anders over, want hij had juist een hekel aan Wenen. Deze situatie was niet bevorderlijk voor een prettige sfeer binnen het huwelijk en Antonie, die levenslang tobde met depressies, werd heel erg depressief. Eind 1811, toen het regelen van de ingewikkelde erfenis eindelijk zijn voltooiing naderde (en de terugkeer naar het gehate Frankfurt dreigde), bereikte haar depressie een dieptepunt. Slechts muziek kon haar troosten. Beethoven kwam geregeld langs om voor haar te spelen. We weten niet hoe ver deze vriendschap is gegaan. We weten slechts zeker dat Beethovens treurige liefdeslied An die Geliebte met Antonie in verband kan worden gebracht. Hij schonk haar, overigens op haar verzoek, in het voorjaar van 1812 een manuscript van dit lied. Dat is alles. Maar na Beethovens dood werd tussen zijn bezittingen een miniatuur aangetroffen dat door sommigen werd gediagnosticeerd als een afbeelding van Antonie. Het was toen bepaald geen gewoonte bij vrouwen van stand om miniaturen te overhandigen aan een andere man dan hun echtgenoot of hun verloofde, dan wel hun broer of vader. Ergo: was er toch iets meer dan vriendschap tussen Beethoven en Antonie? In de lente van 1812 viel bij de Brentano's de beslissing om nog voor het einde van het jaar terug te keren naar Frankfurt. Vanwege hun gezondheid besloten ze tot een kuur in Bohemen, waar toen de hele fine fleur van Duitsland, Oostenrijk en Hongarije z'n zomerse heil zocht. Ook Beethoven, die in 1811 al eens in Bohemen was geweest, ging erheen, in de hoop dat een kuur zijn gezondheid zou verbeteren. Gedurende enkele weken bevonden hij en de Brentano's zich in elkaars gezelschap. De eerste week van juli 1812 kan wel de geheimzinnigste uit Beethovens leven worden genoemd. Wederom werpen we een blik op zijn nalatenschap. Daartoe behoorde ook een brief, beroemd geworden als de brief aan de Unsterbliche Geliebte, omdat Beethoven de vrouw aan wie de brief is gericht, aanspreekt met meine Unsterbliche Geliebte. Het even hartstochtelijke als wanhopige epistel is onmiskenbaar in zijn handschrift. Hij noemt geen naam, geen plaats, geen jaartal zelfs, slechts een datum: 6 en 7 juli (de brief bestaat uit drie gedeelten, want hij begon middenin de nacht te schrijven en ging daar de volgende dag mee door). Uitputtend speurwerk van een menigte biografen bracht zekerheid wat betreft het ontbrekende jaartal. Zonder twijfel is dat 1812 en dan weten we ook de plaats: Teplitz in Bohemen. Maar daarmee houdt het wel op. Tot op de dag van vandaag kan niemand met zekerheid aantonen voor welke vrouw deze brief is geschreven. Antonie? Of iemand anders?

We pakken de draad op van het leven van Josephine Brunswick-Deym-Stackelberg. Het ging niet goed met haar tweede huwelijk. Weliswaar waren er twee dochters geboren, maar de echtelieden bleken het in het dagelijks leven maar slecht met elkaar te kunnen vinden. In het late voorjaar van 1812 kwam het tot een breuk en Stackelberg verliet de echtelijke woning. Pas in december keerde hij terug. Desondanks werd Josephine zwanger en op 8 april 1813 werd een dochter geboren. Een rekensommetje leert ons dat het kind begin juli moet zijn geconcipieerd. Moeten we achter die liefdesbrief niet Antonie zoeken, die er tenslotte voor had gekozen met haar man mee terug te gaan naar Frankfurt, maar Josephine, wier huwelijk eindigde in een scheiding? Was Josephines dochter Minona Stackelberg Beethovens lijfelijke dochter? Maar ook Antonie werd in het voorjaar van 1813 moeder, nadat ze sinds 1806 geen kinderen meer had gekregen. Was de op 8 maart geboren Karl Joseph Brentano Beethovens lijfelijke zoon? Om het nog wat moeilijker te maken, offreerden onlangs enkele onderzoekers andere kandidates voor Beethovens liefdesbrief, nadat in vroeger jaren al menige kandidate haar plaats in de zon had moeten opgeven. Sommige van die nieuwe kandidates zijn de in de jaren vijftig al naar voren geschoven, maar weer naar de achtergrond verdwenen hierboven al besproken Marie Erdödy en, verbluffend, Johanna Reiss, de zo gehate schoonzus, echtgenote van broer Carl, terwijl ook de al in 1969 naar voren geschoven pianoleerlinge Dorothea Ertmann bij sommige deskundigen hoge ogen blijft gooien (zie het portret hiernaast links). Sinds eind 2000 is er weer veel leven in de brouwerij, want de lijst is uitgebreid met maar liefst drie nieuwe kandidates. Twee daarvan spreken zeer tot de verbeelding, want het betreffen leden van de families Liechtenstein en Esterházy, respectievelijk Maria Anna en Almerie geheten. Op de hypothese voor Maria Anna is nauwelijks reactie gekomen, maar Almerie wordt wat serieuzer genomen door de vele jagers op Beethovens onsterfelijke geliefde, door anderen echter met enig schouderophalen terzijde geschoven. De derde nieuwe kandidate is van wat eenvoudiger komaf en ze heet Barbara von Tschoffen, geboren Puthon. Mijns inziens zijn de kansen van deze dames allesbehalve indrukwekkend, om het maar eens heel voorzichtig te zeggen. De hypothese voor schoonzus Johanna werd met openlijk hoongelach ontvangen en dat lijkt me terecht. Ook Dorothea's kansen zijn allesbehalve indrukwekkend. Op de oude (jaren vijftig) en enkele jaren geleden hernieuwde hypothese voor Marie Erdödy in de rol van onsterfelijke geliefde is weinig commentaar verschenen en behoorlijk negatief, wat ik ook al onderschrijf. Een intrigerend bijkomend raadsel betreft dat miniatuur dat in Beethovens nalatenschap werd gevonden en ons het gezicht toont van nog altijd onbekende, aantrekkelijke, naar de kleding te oordelen adellijke en rijke jonge vrouw. Zie hiernaast rechts een afbeelding. Is dit de Unsterbliche Geliebte? En/of is het een ander dan de hierboven besproken Antonie Brentano, die er inderdaad enigszins op lijkt? Misschien. Degene die het naadje van de kous wil weten, verwijs ik naar het andere deel van deze website, 'Beethovens raadsels' en daarvan het eerste deel, de hoofdstukken III tot en met VI, allemaal te bereiken via Home. Eén ding is duidelijk: het werd niets met de vrouw van de liefdesbrief en dit stortte Beethoven in een depressie die nog dieper was dan die van 1802. Overigens is zo langzamerhand wel duidelijk geworden (onderzoek door Steblin vanaf 2005) dat Josephine wel de beste papieren heeft als het gaat om de liefdesbrief. Tot slot van deze alinea enkele zinnen uit deze brief van 6/7 juli 1812, waarbij ik mijn best heb gedaan Beethovens idiosyncratische spelling zo goed mogelijk te volgen: Mein Engel, mein Alles, mein Ich... warum dieser tiefe Gram, wo die Nothwendigkeit spricht... Kann unsre Liebe anders bestehn als durch Aufopferungen, durch nicht alles verlangen, Kannst du es ändern, dass du nicht ganz mein, ich nicht ganz dein bin... Du leidest du mein theuerstes Wesen... mache dass ich mit dir leben kann... leben kann ich entweder ganz gar mit dir oder gar nicht... ja ich habe beschlossen in der Ferne so lange herum zu irren, bis ich in deine Arme fliegen kann... in meinen Jahren jezt bedürfte ich einiger Einförmigkeit Gleichheit des Lebens - kann diese bej unserm Verhältnisse bestehn?... nur durch Ruhiges beschauen unsres Daseins können wir unsern Zweck zusammen zu leben erreichen... verkenn nie das treuste Herz deines Geliebten L. ewig dein, ewig mein, ewig unss.

Een plezieriger gebeurtenis in Bohemen was de kennismaking met Goethe. De heren brachten enkele avonden in elkaars gezelschap door en schreven hierover aan familie en vrienden. Uit deze brieven blijkt dat ze het als mens slecht met elkaar konden vinden, maar dat doet niets af aan Beethovens genoegen zijn idool te hebben ontmoet en ook voor Goethe was de ontmoeting boeiend. Toen Beethoven eind september Bohemen verliet, reisde hij niet terug naar Wenen, maar naar Linz (misschien is hij heel kort in Wenen geweest alvorens naar Linz te reizen). Reden: hij had vernomen dat zijn broer Johann 'in zonde' leefde met zijn huishoudster, een ongehuwde moeder, Therese Obermayer genaamd. Dat vond Ludwig maar niets. Hij sprong in de postkoets teneinde zijn broer op de vingers te gaan tikken en ook Carl was van de partij. Maar dat mislukte volkomen. Johann weigerde Therese het huis uit te zetten en het kwam tot een vechtpartij tussen Ludwig en Johann. Ludwig ging naar de politie en de bisschop om te klagen over Thereses 'immorele' gedrag. Gevolg: het stel trad in november in het huwelijk. Briesend van woede keerde Ludwig terug naar Wenen. Daar wachtte hem een onaangename verrassing: de plotselinge dood van mecenas Kinsky. De volgende ramp betrof Carl. In het voorjaar van 1813 werd hij plotseling veel zieker en hij vreesde te zullen sterven. Zijn penibele financiële situatie werd voor Ludwig aanleiding om de familiebanden aan te halen en hij overwon zijn weerzin tegen Johanna en bezocht Carl thuis. Hij meende dat hij de aangewezen persoon was om de kleine Karl op te voeden, indien zijn broer inderdaad zou sterven, want hij vond dat zijn schoonzuster daartoe volstrekt ongeschikt was. Hij zag kans de zieke hiervan te overtuigen en op 12 april 1813, slechts enkele dagen na de geboorte van het meisje dat misschien Ludwigs dochter was, ondertekende Carl een papier waarop hij beloofde zijn oudste broer tot voogd over zijn zoon te zullen benoemen. Maar wonder boven wonder, de zieke knapte weer op, zo goed zelfs dat hij weer aan het werk ging. Hij zou nog twee jaar uitstel krijgen.

Ondanks al deze problemen ging het in eerste instantie eigenlijk nog niet eens zo heel erg slecht met Beethoven (hiernaast te zien in 1814/15 door Mähler), maar in de loop van 1813 werd hij uiterst depressief. Er is een vreemd verhaal. Hij zou in de zomer op het buiten van Marie Erdödy zoek zijn geweest. Na een paar dagen zou men hem in de tuin hebben aangetroffen, halfverhongerd en vervuild. Als dit verhaal waar is (wat ik betwijfel), wat moeten we er dan achter zoeken? Een zelfmoordpoging? Een korte psychose? Een uit de hand gelopen drinkgelag? We weten zeker dat hij er miserabel aan toe was in de zomer van 1813. Men trof hem aan in eethuizen en kroegen, vervuild, in kapotte kleren, vaak dronken, ongeschoren en zich misdragend tegenover andere gasten en personeel. Hij was dermate afstotelijk dat men het verkoos om zover mogelijk bij hem vandaan te gaan zitten. Componeren was er niet bij. Pas in de herfst kwam zijn inspiratie weer terug. Maar vraag niet hoe! Veel van de muziek die hij in 1813 en 1814 schreef mag wel het dieptepunt van zijn carrière worden genoemd. Hij vierde de ene triomf na de andere met de miserabele gelegenheidsmuziek die hij schreef voor het congres van Wenen. Gangmaker hierachter was Mälzel, muziekleraar en bekend als de uitvinder van de metronoom. Ten onrechte, want inmiddels is duidelijk geworden dat hij de uitvinding had gestolen. Omstreeks 1812 bracht hij het instrument op de markt en een jaar later schreef Beethoven er een positief bericht over in de krant. Bovendien enthousiasmeerde Mälzel hem voor het schrijven van gelegenheidsmuziek. Men bedenke: half Europa en heel Wenen verkeerde in een vreugderoes. Het 'beest van Corsica' was verslagen. Het ene feest volgde op het andere en er kon niet genoeg nieuwe muziek geschreven worden, welke muziek dan natuurlijk geacht werd de overwinning te bejubelen. Ik vind het ronduit verschrikkelijk, maar Beethoven liet zich voor Mälzels karretje spannen en fabriceerde Wellingtons Sieg oder Die Schlacht bei Vittoria, dat ongelooflijk populair werd. Grote successen en een luid rinkelende kassa bij Beethoven en Mälzel. Maar toen ging het fout tussen de heren. Mälzel was niet tevreden met het geld dat hij had ontvangen en hij meende dat hij recht had op meer, omdat hij de rechten op het muziekstuk zou hebben. Beethoven bestreed dat. Voordat de zaak voor de rechter kon worden uitgevochten, verdween Mälzel met een kopie van de partituren naar het buitenland. Beethoven was zeer boos. Maar financieel mocht hij niet klagen. Hij fabriceerde nog meer slechte gelegenheidscomposities en dat werden meestal grote successen, ook financieel. Hij bewaarde het geld en later kocht hij er acht aandelen in de Privilegirte oesterreichische National-Bank voor, die hij zeer zorgvuldig opborg en bewaarde.

Terug naar boven