VII.1 Europa tijdens de Restauratie
VII.1.1 Politiek, economie en dagelijks leven

VII.1.2 Filosofie, wetenschap en kunst

VII.2 Biografie

Was schert mich Weib, was schert mich Kind,
Ich trage weit bessres Verlangen
Lass sie betteln gehen, wenn sie hungrig sind
Mein Kaiser, mein Kaiser gefangen!

Afkeurenswaardig is zijn houding tegenover vrouw en kind, maar tot zijn verontschuldiging geldt dat hij nog maar zestien was toen hij het gedicht schreef, terwijl er ook wel iets te zeggen is voor de visie dat het puur cynisme was. Met Heine weet je maar nooit. Zijn terecht nog steeds gelezen gedichtenbundel Buch der Lieder verscheen in 1827, Beethovens sterfjaar.

En toen verscheen een nieuwe duvelstoejager in Beethovens leven: Schindler, een jonge jurist in wording, die zijn eerste belangrijke biograaf zou worden. Vanaf 1822 rende en vloog hij voor zijn idool. Geen moeite was hem te veel. In zijn in 1840 uitgekomen biografie deed hij zijn vriendschap met Beethoven als veel inniger en langduriger voorkomen dan in feite het geval was. Hij beweerde al vanaf 1817 Beethovens 'onbezoldigd secretaris' te zijn geweest en vanaf 1819 verschijnt zijn handschrift in Beethovens conversatieboekjes, maar onderzoek heeft uitgewezen dat deze opmerkingen later zijn toegevoegd en dat hij pas in 1822 daadwerkelijk als zijn steun en toeverlaat begon op te treden. Beethoven keek overigens zeer op dit onbetrouwbare, onderdanige personage neer, want eigenlijk verafschuwde hij zulke mensen, maar hij maakte er niettemin dankbaar misbruik van. Na Beethovens dood kon Schindler de buit binnenhalen, toen hij, op grond van zijn relatie met de componist, in Europa allerlei belangrijke deuren open zag gaan en zijn biografie een daverend verkoopsucces werd, terwijl het saaie boek allerminst uitblinkt door stijl, taal of waarheidsliefde.

Zeer typerend (en zeer amusant) voor Beethovens gedrag is het beroemde briefje aan zijn kopiïst, Wolanek, geschreven in 1825. Wolanek klaagde schriftelijk over de onleesbaarheid van Beethovens handschrift, waar hij zeker gelijk in had. Woedend schreef Beethoven op de achterkant, nadat hij de voorkant over de gehele lengte had doorgestreept met een rood potlood: Dummer eingebildeter eselhafter Kerl!... Schreibsudler!... Korrigieren Sie Ihre durch Unwissenheit, Übermut, Eigendünkel und Dummheit gemachten Fehler, dies schickt sich besser als mich belehren zu wollen, denn das ist gerade als wenn die Sau die Minerva lernen wollte...

Hieronder ziet men een paar tekeningen, gemaakt tijdens Beethovens vele langdurige wandelingen en regelmatige koffiehuisbezoeken. Als 'model' was hij bij tekenaars uitgesproken populair in de laatste jaren van zijn leven en ook kort daarna.

omstreeks 1820 (Böhm)
omstreeks 1821 (Tejeck)	1820 (Weidner)

omstreeks 1823 (Klosson)	1826 (Hoechle)
Karikaturen uit 1832/33 (Lyser), waarschijnlijk op basis van door de tekenaar zelf gemaakte schetsen uit 1825/26

Terug naar de loop van Beethovens leven. De afbeelding links (Höfel/Letronne) dateert uit 1814, toen hij op het hoogtepunt van zijn uiterlijke roem stond. Ook het jaar 1815 begon niet slecht voor hem, toen hij eindelijk gelijk kreeg van de rechter en niet alleen een deel van het achterstallige geld van de erven Kinsky, maar ook opnieuw de toelage van de onder curatele gestelde Lobkowitz in ontvangst kon nemen. In april 1815 regelde hij per brief een soort nieuw contract met zijn mecenassen, dat hem tot zijn dood voorzag van een bescheiden, maar geregeld inkomen. Maar toen sloeg het noodlot toe. Op 15 november 1815 stierf Carl van Beethoven aan tuberculose. Hij liet een weduwe achter, benevens een zoontje van negen en een wat duister testament, waarin hij weliswaar de voogdij over het kind aan zijn oudste broer gaf, maar ook de uitdrukkelijke wens uitsprak dat moeder en kind niet van elkaar zouden worden gescheiden. Een begrijpelijke wens, zou men zeggen. Broer Ludwig dacht er anders over. Nauwelijks lag Carl onder de grond of hij begaf zich naar de rechter om het testament aan te vechten. Overigens: als we eens gaat optellen hoe vaak Beethoven rechters erbij sleepte om zijn gelijk te krijgen, dan schrikken we wel even. Een weinig sympathiek trekje. In 1815 zwaaide hij uiteraard uitvoerig met het door Carl ondertekende papier van 12 april 1813 en hij beweerde dat de toevoeging aan het testament dat Karl niet van zijn moeder zou mogen worden gescheiden, 'onder druk' van weduwe Johanna erbij was gezet, toen de stervende niet meer de kracht had om te protesteren en hij, Ludwig dus, 'eventjes' weg was uit de sterfkamer. Hij heeft altijd een machtig aplomb gehad. Bovendien produceerde hij een getuige en tenslotte was hij in deze periode erg beroemd en populair. Zelfs was hij kort tevoren officieel een soort van ereburger van de stad Wenen geworden (hij hoefde de stad geen belasting meer te betalen). De rechter gaf hem direct gelijk. Onmiddellijk haalde hij Karl bij Johanna weg, deed hem op kostschool en verbood de moeder haar kind nog te bezoeken. Over zijn intense afkeer van Johanna, die hij de 'Koningin van de Nacht' placht te noemen, uiteraard naar de kwade genius uit Die Zauberflöte, is bijna net zoveel geschreven als over het raadsel van die brief van 6/7 juli 1812. Inderdaad is het een intrigerend probleem. In de negentiende eeuw stond men kritiekloos aan Beethovens kant. Johanna zou een lichtzinnige, immorele vrouw zijn geweest, een monster van een moeder en een gevaar voor haar kind, terwijl er geen spatje op Beethovens blazoen te vinden zou zijn geweest. Tegenwoordig is dit beeld heel wat genuanceerder, hoewel het een feit is dat Johanna in geldzaken uitermate onbetrouwbaar was en in seksuele zaken voorzien was van een losse moraal, in ieder geval naar de normen van haar tijd. De belangrijkste bijdrage tot herziening van het beeld dat we hebben van het conflict tussen Beethoven en zijn schoonzuster, kwam van psychoanalytische zijde.

In de jaren vijftig van de vorige eeuw publiceerde een echtpaar, de Sterba's, leerlingen van Freud, een boek waarin ze de zaak volkomen omdraaien. In hun dissente visie waren ze overigens niet de eersten, maar wel degenen die eindelijk de aandacht tot zich wisten te trekken. Als we het echtpaar mogen geloven was niet Johanna de kwade genius, neen, Beethoven was dat. Hij was de slechterik van het tweetal en zijn gedrag had dieptepsychologische aspecten die erop neer komen dat hij bijna krankzinnig was en dat Johanna niets mankeerde. Musicus/biograaf De Roos heeft een hoogst originele visie, want hij veronderstelt dat Beethovens haat jegens zijn schoonzuster het gevolg was een misgelopen liefdesaffaire met haar, waaruit dat kind zou zijn geboren, dat op sluwe wijze door Johanna bij de onwetende Carl in de schoenen zou zijn geschoven. Dat Beethoven heimelijke verlangens naar Johanna zou hebben gehad, is niet zo erg origineel. Er zijn wel meer biografen die dat hebben verondersteld. Maar dat het tot een affaire zou zijn gekomen waaruit een kind werd geboren, is een hypothese die tot enkele decennia geleden nog niet in iemands gedachten was opgekomen. Maar volgens De Roos is het probleem van 'de neef' in Beethovens leven eigenlijk het probleem van 'de zoon' in zijn leven. Hij kreeg waarachtig een 'volgeling': de Amerikaanse filmmaker Bernard Rose, die enige jaren na De Roos een bijzonder slechte film wijdde aan een vergelijkbare hypothese. Ongetwijfeld is binnen een dergelijke hypothese veel van Beethovens gedrag verklaarbaar, evenals van dat van Johanna trouwens. In 'Beethovens raadsels' heb ik een poging ondernomen de hypotheses van de bijna-naamgenoten op hun merites te beoordelen en ik meen dat ze zich vergissen en dat we zullen moeten aanvaarden dat Beethoven zijn schoonzuster allesbehalve correct heeft behandeld, want om de vele bewijzen hiervoor, kan geen zinnig mens meer heen (zie de hoofdstukken VII en VIII, geheel gewijd aan Beethoven en zijn familie). Dat neemt niet weg dat ook op Johanna's handelen wel het een en ander valt af te dingen en dat wordt door de Sterba's veel te gemakkelijk onder het vloerkleed geveegd. Gedeeltelijk had Beethoven wel degelijk groot gelijk met zijn bezwaren tegen haar.

Men kan wel zeggen dat Beethovens leven inkromp tot de uitputtingsslag die hij met Johanna leverde om het 'bezit' van zijn neefje. Hij had geen enkele interesse meer in de vrouwen. Geen naam valt er meer te noemen, behalve misschien die van Marie Pachler (zie het portret hieronder), een voortreffelijke pianiste die in 1817 in Wenen was, Beethoven bezocht en een enthousiaste brief van hem ontving. Maar die brief ging vrijwel uitsluitend over muziek, Marie was pas getrouwd en er is geen enkele poging bekend van hem of van haar om elkaar op te zoeken. Weliswaar ontmoetten ze elkaar enkele jaren later nog eens, maar dat was bij toeval. Er is nog een naam te noemen: Fanny Giannatasio del Rio, de dochter van de directeur van Karls kostschool. Maar deze keer kwam de liefde nu eens van de andere kant. Fanny was tot over haar oren verliefd op Beethoven. Hij had zonder moeite met haar kunnen trouwen en hij zou er een voortreffelijke echtgenote aan hebben gehad. Maar hij wilde niet. Hij, die zo fanatiek had gevochten om een vrouw voor zichzelf, moest niets hebben van Fanny, die overigens ook niet erg aantrekkelijk was en daar hechtte Beethoven zeer aan. Lelijke vrouwen konden niet op zijn aandacht rekenen, behalve dan uit opportunistische overwegingen (financiële bijvoorbeeld). Vanaf 1816 draaide zijn leven om Karl. Hij wilde het kind uitsluitend voor zichzelf en de lichtzinnige en onbetrouwbare Johanna, op wie hij heel erg neerzag en die hij als een morele bedreiging voor zijn neefje ervoer, moest worden uitgeschakeld. Totaal. Wat ging er allemaal in zijn hoofd om? Het zou me niets verbazen als daar bij vlagen zelfs moordlust bij is geweest, hoewel zijn dagboekaantekeningen ook aangeven dat hij van tijd tot tijd werd bezocht door hevige schuldgevoelens. Het was niet eenvoudig voor hem om haar definitief uit te schakelen. Ze was een fanatieke moeder en ze was energiek en niet bang uitgevallen. In eerste instantie gingen schoonzuster en zwager nog redelijk met elkaar om en Beethoven trachtte Johanna ervan te overtuigen dat wat hij in gedachten had, het beste was voor Karl. Als Karl bij hem was, bezochten ze samen Johanna of zij kwam naar het huis van haar zwager en ontmoette haar kind daar. Maar zodra ze haar kans schoon zag, opende ze de vijandelijkheden en eiste ze haar kind terug. In 1818 meende ze genoeg bewijzen te hebben voor Beethovens falen als substituut-vader en stapte ze naar de rechter. De strijd duurde ongeveer twee jaar en Beethoven was de overwinnaar, maar vraag niet hoe! Emotioneel was er niets meer van hem over en in zijn gedrag was hij tot bijzonder lage regionen afgedaald. Met betrekking tot Johanna was hem geen roddel te smerig, geen belediging te laag en hij zag er ook geen been in regelrechte leugens te vertellen aan de diverse rechters. De vuige Johanna betaalde hem met gelijke munt en startte een smerige roddelcampagne, waarin ze beweerde dat de eigenlijke achtergrond van haar zwagers haat zijn heimelijke verliefdheid op haar was. Toch krijgt men bij het lezen van de protocollen van de rechtszittingen en andere relevante documenten het akelige gevoel dat hier sprake moet zijn geweest van klassejustitie. Johanna was een eenvoudige vrouw uit het volk, haar zwager een wereldberoemde componist. Dat was een ongelijke strijd, hoewel er ook rechters waren die zich niet lieten inpalmen door die grote naam Beethoven. Niettemin verloor Johanna uiteindelijk de juridische krachtmeting, overigens vooral op grond van haar financiële wangedrag en daarin moet men de rechter toch wel gelijk geven. Karl werd aan zijn oom toegewezen en Johanna werd volledig uitgeschakeld als voogdes. Beethoven had inmiddels het kind van kostschool genomen en hij, onhandig, wereldvreemd in huishoudelijke zaken en volkomen ongeschikt als vader, trachtte zelf voor het kind te zorgen. Dat is hem niet meegevallen.

Karl had het dan ook niet gemakkelijk. Hij hield zielsveel van zijn moeder. Tegelijkertijd was hij een meer dan normaal muzikaal kind, dat zijn beroemde oom zeer bewonderde (zie hiernaast het schilderij van Schimon van de oom in kwestie, waarschijnlijk daterend uit 1816). Constant zat hij tussen twee vuren en dat had een erg slechte invloed op zijn karakter en zijn gedrag. Het ergste was nog wel de manier waarop hij heen en weer werd gesmeten door zijn goedbedoelende, maar pedagogisch niet bepaald begaafde oom, die de grilligheid zelve was, zich bij voortduring bezorgd maakte over zijn oogappel (van wie hij ontegenzeggelijk zeer veel hield) en nooit tevreden was over een bepaalde school (noch over Karls prestaties), zodat het kind geregeld van school moest wisselen, met alle frustraties van dien. Bij zijn simpele moeder, die, vervuld van wraakzucht, niet in staat was op de juiste manier te reageren op haar zwagers vijandelijkheden, pikte de intelligente, gevoelige Karl ook niet veel goeds op, zodat hij voornamelijk leerde liegen, bedriegen en mensen tegen elkaar uitspelen. Gedurende enkele maanden woonde hij bij zijn moeder en hij liep na ruzies een paar keer weg uit het huis van zijn oom. Maar na diens juridische overwinning woonde hij definitief bij zijn officiële voogd en ruim een half decennium zouden oom en neef samenwonen. Vanaf dit jaar (1820) verdween Johanna een tikje uit het zicht van haar groot geworden zoon en haar lastige zwager. Ze was zo verstandig zich te richten op andere zaken en ze had een nieuwe geliefde gevonden, die echter niet met haar kon trouwen, want hij was al getrouwd. Maar het dochtertje dat werd geboren uit hun relatie, erkende hij wel. Een onbegrijpelijk raadsel is de naam van het kind: Ludovica. Hoe is zoiets nu toch mogelijk! Karl was niet enthousiast over zijn halfzusje. Hij begon zijn moeder ervan te beschuldigen dat het kind helemaal niet van haar vaste minnaar was, maar van een ander. We kunnen het hem nauwelijks kwalijk nemen. Hij had van zijn stiefvader nooit anders gehoord dan dat zijn moeder een immorele, slechte vrouw was. De relatie tussen moeder en zoon werd wat koeltjes.

Hoe was het Beethoven (zie hiernaast links het uitermate geïdealiseerde schilderij van Stieler uit 1819 en rechts de onder deskundigen ter discussie staande tekening van Hochenecker, ook uit 1819) ondertussen vergaan met betrekking tot zijn andere relaties, zoals zijn vriendschap met de Brentano's? Veel beter. Toen Antonie en Franz eind 1812 naar hun echtelijke woning in Frankfurt terugkeerden, was dat geen reden om de contacten met Beethoven te verbreken. Wat Antonie en hij nu precies met elkaar hebben gehad, zullen we waarschijnlijk nooit weten, maar het vormde geen aanleiding tot een radicale breuk. Integendeel, een uitvoerige briefwisseling volgde. Echter, beduidend minder met háár dan met hém. Franz Brentano was jarenlang Beethovens zaakwaarnemer in Duitsland. Hij was een gewiekste zakenman, een intelligent mens, uitstekend in staat om Beethovens oeuvre zo goed mogelijk te verkopen. De componist maakte er dankbaar gebruik van. De brieven doen vermoeden dat er sprake was van oprechte vriendschap, van serieuze, warme gevoelens bij beiden, wat erg slecht past bij een liefdesaffaire tussen Beethoven en Antonie. Met haar lijkt Beethovens briefwisseling trouwens een stuk soberder te zijn geweest. Slechts vier brieven aan haar resteren, wat natuurlijk niet wil zeggen dat er niet meer zijn geweest. Die vier brieven doen sympathiek aan, puur vriendschappelijk, maar beslist niet meer. Op een bepaald moment waren er problemen tussen Beethoven en Antonie, zoals blijkt uit enkele aantekeningen in een conversatieboekje, maar de vrede werd weer getekend en zelfs uitdrukkelijk bevestigd toen Antonie per se een portret van Beethoven wilde hebben, wat mislukte door de minder fraaie handelwijze van de schilder, die zowel Antonie als Beethoven trachtte op te lichten. Helaas kwam er in 1823 toch een einde aan Beethovens relatie met de Brentano's. De schuld daarvoor lag geheel bij de componist. De oorzaken waren zijn angst voor armoede en de slechte raad die hij kreeg van zijn broer Johann, die in deze affaire als zijn financieel adviseur fungeerde. Toen Beethoven in 1822 de Missa Solemnis wilde uitgeven bij Simrock, schakelde hij de al ter sprake gekomen Franz Brentano hiervoor in als intermediair. Maar hopend op een zo hoog mogelijke prijs, speelde hij dubbel spel en trachtte hij het stuk ook elders te slijten. Hij bood het aan maar liefst zeven uitgevers tegelijk aan en verkocht het uiteindelijk aan een achtste (Schott), die nooit bij de onderhandelingen betrokken was geweest. Deze weinig elegante zet leverde hem conflicten op met zowel Franz als menige uitgever, waarvan sommigen zelfs met de rechter begonnen te dreigen. En Franz had  hem al een voorschot gegeven. Toen Simrock de mis niet kreeg, wilde Franz het geld terug. Maar Beethoven had het grotendeels al gebruikt en zat weer eens op zwart zaad. Hij kwam zozeer in het nauw dat hij een loopje met de waarheid begon te nemen. Zo beweerde hij bijvoorbeeld bezig te zijn met maar liefst drie missen, waarvan eentje vrijwel klaar was, aan de tweede nog vrij veel moest gebeuren, terwijl van de derde nog niet veel op papier stond. Onderzoek van de schetsen heeft aangetoond dat hij voor een tweede mis slechts enkele zeer summiere schetsen maakte, terwijl hij nooit een noot op papier heeft gezet voor een derde. Beethovens onderhandelingspartners bleken te slim voor zijn smoesjes. Uitgevers haakten af en Franz hield zijn financiële poot stijf. Dit had tot gevolg dat Beethoven één van zijn aandelen moest verkopen om zijn schuld aan Franz te kunnen betalen, waarna de Brentano's uit zijn leven verdwenen. De laatste bewaard gebleven brief van Beethoven naar Frankfurt is niet onvriendelijk, integendeel, maar na die datum (augustus 1823) ontbreekt ieder spoor van het echtpaar in zijn leven. Voor Antonie resteert menige muzikale opdracht, evenals voor de dochter Maximiliane, voor Franz daarentegen geen enkele.

Veel onduidelijker is de positie van de Brunswicks in Beethovens leven, in ieder geval van de vrouwelijke leden van de familie. Na de muzikale opdrachten van 1810 aan Franz en Therese verdween Therese uit Beethovens leven en met Josephine was dat dus al het geval sinds zomer 1809, in ieder geval voor het oog van de wereld. Toch heeft Therese nog menige gedachte aan Beethoven gewijd, zoals blijkt uit haar dagboeken. Dacht hij ook nog wel eens aan haar? Het is niet onmogelijk, gezien enkele aantekeningen zijnerzijds uit 1817, waarin een zekere 'T' figureert (Beethoven had er een handje van namen niet voluit te schrijven). Maar het is ook mogelijk dat er iemand anders achter schuil gaat, bijvoorbeeld Antonie Brentano, die door intimi 'Toni' werd genoemd. De aantekeningen in kwestie zijn dermate duister van inhoud dat ze even goed op een ex-geliefde als een goede vriendin kunnen slaan. Hierover hebben we geen enkele zekerheid. Wel zeker weten we dat Beethoven in 1816 het paleis van Josephines overleden eerste man nog eens heeft bezocht. De zusters waren na Stackelbergs vertrek in 1814 daar gaan wonen (het was in Josephines bezit), in gezelschap van Josephines kinderen uit haar eerste huwelijk. Beethoven was in 1816 in het paleis naar aanleiding van een concert dat daar werd gegeven. Maar of hij één der zusters of allebei heeft gesproken, weten we niet. Het enige wat we zeker weten, is dat Therese in ieder geval een achterdeurtje naar Beethoven openliet, want ze noteerde zijn constant veranderende adressen in haar dagboek en noteerde zelfs eens dat ze een brief van hem had ontvangen, die jammer genoeg tot nu toe niet boven water is gekomen. Broer Franz kwam in 1811 met Beethoven in aanvaring toen hij de componist in de steek liet bij diens vakantiereis naar Bohemen, hoewel hij had beloofd met hem mee te reizen teneinde als hulp en tolk te fungeren, wat Beethoven hard nodig had. Maar de vrede werd weer getekend en Franz, die maar zelden in Wenen was (meestal in Boedapest) kreeg nog menige brief van Beethoven. Het schijnt dat er zelfs nog brieven van rond 1820 of nog later zouden zijn geweest. Helaas zijn de meeste brieven aan Franz zoekgeraakt (of vernietigd natuurlijk).

Beethovens  leven ging bepaald niet over rozen in zijn laatste tien levensjaren (zie hiernaast de tekening door Kloeber uit 1818). Na 1816 verscheen een nieuwe ster aan het Weense muzikale firmament: de Italiaan Rossini, die met zijn vrolijke, toegankelijke opera's de stad in rap tempo veroverde. Beethovens populariteit daalde en geërgerd merkte hij op dat geldgebrek hem noodzaakte muziek te schrijven die hij niet wilde schrijven. Tot overmaat van ramp werd zijn doofheid tamelijk plotseling erger en vanaf 1817 was het zo erg dat hij niet meer kon converseren, zodat de al enkele malen vermelde conversatieboekjes (de zogenaamde Konversationshefte) hun intrede deden, die een ware schat aan informatie zijn, ondanks het feit dat er heleboel schijnen te zijn weggegooid of gestolen, terwijl in andere allerlei wijzigingen zijn aangebracht door Schindler (zie hiernaast rechts een foto uit later jaren), die ze erfde en meende dat er dingen in stonden die het daglicht niet konden verdragen. Neef Karl was er handig in om zijn oom duidelijk te maken wat zijn gesprekspartners zeiden en hij fungeerde steeds meer als intermediair tussen Beethoven en de wereld, zodat Karls handschrift geregeld in de boekjes kan worden aangetroffen. Over die wereld had Beethoven het nodige op te merken en meestal niet veel goeds. Soms zei hij staatsgevaarlijke dingen en dat was toen niet zonder risico. Toch legde men Beethoven nooit een strobreed in de weg, maar het schijnt dat hij wel in het oog werd gehouden. Hij zou, vrees ik, dan ook weinig kans hebben gehad op de functie van hofcomponist, die hij in 1822, toen de zittende componist overleed, hoopte te bemachtigen. De functie werd echter opgeheven. Maar zou hij, ook als hij een brave, oppassende burger zou zijn geweest, een kans hebben gemaakt? Ik denk het niet. Ik kan me niet voorstellen dat een sollicitatie door een vrijwel stokdove man, hoe beroemd ook, serieus zou zijn genomen. Het is in alle opzichten intriest en beschamend voor zijn tijdgenoten dat hij, de schepper van zoveel meesterwerken, nog als 51-jarige de noodzaak voelde een vaste baan te zoeken. Gelukkig maakten ze het een beetje goed toen Beethoven in januari 1824, gedesillusioneerd door het Weense publiek, overwoog de nieuwe mis en de negende symfonie in Berlijn in première te laten gaan. Dat liet de adel niet op zich zitten en ze fabriceerden een uiterst vleiend verzoekschrift, waarin ze Beethoven luid bejubelden en hem smeekten de stukken toch vooral wel in Wenen ten doop te houden. Het verzoekschrift verscheen in enkele tijdschriften en ja hoor, het had effect. Beethoven koos voor Wenen. Ook in een ander opzicht was 1824 een goed jaar, want zijn inkomsten waren hoog als gevolg van de succesvolle verkoop van de negende symfonie, de mis en twee strijkkwartetten. Zijn verdiensten in dit jaar waren zelfs zo goed dat hij speelde met de gedachte een huis te kopen. Maar het kwam er niet van. Een grappig detail uit deze periode is een uitnodiging voor het erelidmaatschap van de Kaufmännische Verein Wien dat Beethoven in 1819 ontving.

Vanaf 1821 rezen er nieuwe problemen: de ingewandsproblemen waar Beethoven (zie hiernaast het schilderij van Waldmüller uit 1823) zijn hele leven al mee tobde, werden ernstiger. De hamvraag is of die stoornissen en de problemen die hij kreeg met zijn lever, iets te maken kunnen hebben gehad met de toename van zijn drankgebruik. Over dit onderwerp is menig woord geschreven en meestal polemisch, want de deskundigen zitten elkaar hierover geregeld in de haren. Dronk hij nu wel of niet te veel? Ach, wat is veel, daarover kan men twisten. Ik meen echter dat Beethoven wel degelijk meer heeft gedronken dan goed voor hem was. Ik vergeef het hem wel, ik kan het me zelfs heel goed voorstellen, maar dat doet niets aan het feit af. In zijn laatste decennium dronk hij in ieder geval een liter wijn per dag en vaak bier of nog meer wijn voor het slapen gaan, aldus de onderzoekingen van de meest scrupuleuze onder zijn vroege biografen, Thayer (zie de bibliografie), en de getuigenis van Beethovens oudste vriend, Stephan Breuning. Dat is medisch gezien veel te veel. Afgezien van ingewandsproblemen had hij ook vaak infecties en soms ook last van zijn longen. Zelf was hij bang voor tuberculose, wat wel voorstelbaar is gezien het feit dat hij zowel zijn moeder als zijn broer aan deze ziekte had verloren. Maar autopsie wees uit dat zijn longen in goede staat waren. Dat gold zeker niet voor zijn lever en ik kom daarop nog terug in hoofdstuk VIII.

Hoe was het in al die jaren broer Johann vergaan? Uitstekend, ondanks (of dankzij?) het feit dat het contact met Ludwig jarenlang uiterst summier was, wat geen wonder is, gezien de conflictueuze situatie van 1812. Johann was steenrijk geworden, zodat hij het grootste deel van zijn werkzaamheden als apotheker kon afstoten en in goede welstand kon leven dankzij de opbrengsten van zijn fraaie landgoed in Gneixendorf bij Krems. Hij bezorgde zichzelf ook een pied-à-terre in Wenen en Ludwig was op een bepaald moment zo dom zijn intrek in deze woning te nemen en zijn broer zijn zakelijke correspondentie te laten regelen. Maar met Johann had hij nooit een goede relatie gehad, slechter nog dan de ook al niet briljante relatie die hij met Carl had gehad. Bovendien verafschuwde hij ook deze schoonzuster, evenals haar inmiddels groot geworden dochter. Dat werd dus opnieuw ruzie en Ludwig en Karl verlieten het huis maar weer. Een onprettige bijdrage leverde Karl, die niet bepaald gesteld was op zijn inderdaad nogal belachelijke andere oom. Ergerniswekkend is de manier waarop Karl, de jonge blaaskaak, zich denigrerend en beledigend uitlaat over Johann. Maar ja, wederom kunnen we het hem nauwelijks kwalijk nemen. Hij had van zijn stiefvader nooit anders gehoord dan dat oom Johann een lachwekkend persoon was. Zoals de ouden zongen, piepen de jongen.

Karl van Beethoven	Karl Holz

Ondertussen was neef Karl van school gekomen en in 1825 ging hij studeren, hoewel hij dat helemaal niet wilde. Maar Beethoven vond het per se nodig en Karl ging op kamers, weliswaar ook in Wenen. Dat was eigenlijk helemaal niet naar de zin van zijn voogd, die hem voor geen cent vertrouwde. Beethoven zorgde dan ook voor spionnen, die trouw verslag uitbrachten van Karls handel en wandel. Zijn grote probleem was dat hij absoluut niet in staat was zijn 'zoon' los te laten. Begrijpelijk, hij had alles wat hij emotioneel te bieden had, in de jongen geïnvesteerd. Karl was de spil geweest waarom zijn leven had gedraaid en nu ging de bijna volwassen jongeman zijn eigen weg. Beethoven kon het niet verdragen. Met zijn eeuwige wantrouwen vreesde hij de vreselijkste rampen en in zijn overdadige, bemoeizuchtige correspondentie met Karl, vervuld van overdreven verwijten en zelfmedelijden, tikte hij hem constant op de vingers, waarschuwde hem voor alle mogelijke gevaren, bestrafte hem met inhouding van zijn zakgeld als hij iets deed dat hem niet beviel en ging zelfs zover het niet toe te staan dat de jongen, inmiddels negentien, alleen naar een bal zou gaan. Hij wilde mee! Gelukkig was daar de al vermelde Holz (zie de afbeelding hierboven), een zeer verstandige jongeman met wie Beethoven in zijn laatste levensjaren goed bevriend raakte. Holz praatte hem dit onzalige plan uit het hoofd. Qua leeftijd stond hij veel dichter bij Karl dan bij diens oom en Holz deed zijn best een goede intermediair te zijn. Maar de relatie tussen oom en neef werd slechter en slechter. Karl liet zich niet meer manipuleren, ging zoveel mogelijk zijn eigen gang en Beethoven voelde zich machteloos en gefrustreerd. Ik citeer enkele zinnen uit de brieven van de oom aan de neef: Soll ich noch einmal den abscheulichsten Undank erleben?! Denn trauen kann ich Dir nie mehr. Leider Dein Vater, oder besser: nicht Dein Vater. Schütze dich vorn krank werden (voor degene die dit niet begrijpt: hij bedoelde natuurlijk syfilis, op te lopen bij een prostituée). En aldus schreef de neef aan een vriend over zijn oom: Ich musste in so grosser Eile schreiben aus Angst und Furcht von dem alten Narren entdeckt zu werden. Helaas had de oom niet helemaal ongelijk, want het ging inderdaad niet zo goed met de neef, echter niet vanwege al die zogenaamde gevaren, maar vanwege die aan hem opgedrongen studie, waar hij niet het geringste plezier in had. Na amper een jaar studeren vreesde hij voor zijn tentamens te zullen zakken en hij sidderde bij de gedachte aan de woede van oom Ludwig. Hij kocht pistolen. Zijn hospes die braaf alles aan Beethoven rapporteerde, vertelde het direct door en Holz probeerde met Karl in contact te komen. Tevergeefs, de jongeman vluchtte. Toen hij werd gevonden, had hij getracht zich door het hoofd te schieten. Gelukkig was dat mislukt, maar hij was behoorlijk gewond. Een boer vond hem en bracht hem naar het huis van zijn moeder, want dat wilde hij. Beethoven bezocht hem daar en liet hem naar een ziekenhuis vervoeren, waar hij enkele weken doorbracht, bewaakt door de politie en een priester, want een zelfmoordpoging was in die tijd in Oostenrijk een misdrijf en een doodzonde. De ondervragingen door de politie en de priester zijn schrijnend met betrekking tot Beethovens falen als vader. Karl wilde zijn oom nauwelijks zien en uitte zich bitter en vol afkeer over hem. Zeer verdrietig wordt men bij het lezen van Karls cynische opmerking dat hij zoveel slechter was geworden, omdat zijn oom hem beter wenste. Onmiskenbaar blijkt hieruit Beethovens onvermogen als opvoeder. Breuning en Holz probeerden de radeloze componist ervan te overtuigen dat hij moest proberen Karl los te laten en dat het beter was vrijwillig af te zien van de voogdij. De jongeman wilde helemaal niet verder studeren, hij ambieerde een carrière in het leger en men begrijpt ook waarom. Het was de enige manier voor hem om onder het tirannieke juk van zijn voogd uit te komen. Beethoven haatte het leger en verzette zich met hand en tand, maar na een hevige strijd capituleerde hij. Schindler schrijft dat de componist was gebroken en eruit begon te zien als een oude man. Weg waren de altijd rechte rug en het trots opgeheven hoofd, voortaan sjokte hij gebogen door de straten van Wenen. Biograaf Marek, schrijver van een uitstekend leesbare biografie (zie de bibliografie), heeft de juiste titel gevonden voor zijn hoofdstuk over de voogdij: Die Tragödie einer tyrannischen Liebe. Omdat Karl er wat genant bij liep met een groot verband om zijn hoofd en persona non grata in Wenen was geworden (volgens de politie), besloot Ludwig een al lange tijd bestaande uitnodiging van Johann te accepteren om hem eindelijk eens te bezoeken in Gneixendorf. In de herfst vertrokken oom en neef met de bedoeling dat het verblijf enkele weken zou duren. Maar ze bleven maar hangen, hoewel Ludwig de grootste ruzies had met zijn schoonzuster en haar dochter en bovendien opnieuw met Karl begon te bekvechten. Deze trok zich er niet veel van aan en volgens de onbetrouwbare Schindler (maar niet volgens de scrupuleuze Thayer) zou hij zich hebben laten verleiden door zijn zeer promiscu uitgevallen tante. Een roddel of niet: Johann liet zijn vrouw haar gang gaan, want wat haar huwelijkstrouw betreft had hij geen illusies meer. Hij kreeg echter schoon genoeg van zijn onhandelbare broer en verzocht hem maar weer te vertrekken. Karls hoofdwond was nu genezen en in januari 1827 zou hij zich moeten melden bij zijn regiment in Iglau. Eind november besloot Ludwig, na een hevige ruzie met Johann, Gneixendorf te verlaten, als altijd impulsief op een moment dat Johanns reiskoets niet voor hem en Karl beschikbaar was. Op een open melkwagen maakten ze de terugreis, bij gietende regen en een lage temperatuur. Doodziek kwam Beethoven in Wenen aan. Hij ging direct naar bed. Het werd zijn sterfbed.

Karl ging op weg om een dokter te halen, maar om onduidelijke redenen verscheen deze pas na enkele dagen. Schindler beweerde dat Karl zo onverantwoordelijk was eerst te gaan biljarten en vrienden  te bezoeken, maar onderzoek heeft uitgewezen dat dit niet klopt. Er was sprake van een misverstand tussen een bepaalde geneesheer en Karl. Het is trouwens niet zo belangrijk, want Beethoven was verloren. Het ziekteproces begon waarschijnlijk met een longontsteking of tenminste een ernstige griep en vooral een longontsteking was in die jaren een levensgevaarlijke ziekte. Maar wonder boven wonder knapte Beethoven weer op. Helaas, slechts voor korte tijd. Zijn lever, waar hij al zoveel jaren last van had, gaf het nu definitief op en daartegen is geen kruid gewassen, ook tegenwoordig nog niet. Beethovens ziekbed was lang en pijnlijk. Hij heeft vreselijk geleden. Vier operaties zonder verdoving moest hij ondergaan. Meer dood dan levend lag hij vier maanden in bed, overigens liefderijk verzorgd door zijn vrienden en, zolang hij nog in Wenen was, ook door Karl, die zich van z'n beste kant liet zien. Dokters kwamen en gingen, waaronder ook de inmiddels beroemd geworden society-arts Malfatti, ooit Beethovens huisarts. Maar zelfs hij kon niets meer doen. In de late middag van 26 maart 1827 kwam de dood Beethoven eindelijk verlossen. Over zijn laatste minuten gaat een boeiend verhaal. Hij stierf tijdens een onweer, nadat al vele uren hij in coma had gelegen. Plotseling echter opende hij de ogen, hief een vuist ten hemel en viel terug in de kussens. Dood. Jarenlang dacht men dat het een romantisering in de stijl van de negentiende eeuw was. Maar neen, het schijnt met de waarheid in overeenstemming te zijn, of liever, te kunnen zijn. De medicus O'Shea, die een boeiende studie over Beethovens ziektes heeft geschreven (zie de bibliografie), wijst erop dat de dood aan leverfalen een dergelijke reactie teweeg kan brengen, overigens zonder dat de stervende bij bewustzijn komt. Het heeft te maken met overprikkeling van de hersens door gifstoffen die niet meer door de lever kunnen worden verwerkt en niet meer door de nieren kunnen worden uitgescheiden. Dus misschien is het verhaal toch wel correct. Mooi is het in ieder geval wel, Beethoven stierf zoals hij had geleefd: uitdagend en eigenzinnig. Rechts hiernaast ziet men een foto van de ingang van Beethovens appartement in zijn sterfhuis, het helaas allang niet meer bestaande Schwarzspanierhaus in de Weense wijk Alsergrund. Bij de begrafenis op het Währinger Ortsfriedhof liep heel Wenen uit, duizenden mensen stonden langs de route van de stoet en de scholen hadden vrij. De uitvaartdienst met, niet verrassend, diverse Beethovense composities (onder andere de drie equales die hij 1812 voor de Domkapellmeister van Linz schreef en een bewerking van de finale van de negende symfonie) werd gehouden in de Alserkirche (of Dreifaltigkeitskirche). Grillparzer schreef de grafrede, maar Anschütz sprak hem uit omdat de protestante Grillparzer dat niet werd toegestaan. Beethoven was katholiek en werd begraven volgens alle regelen der kunst van de katholieke kerk. Zijn graf op het kerkhof van Währing werd enige decennia later geruimd en hij werd herbegraven op het grote Zentralfriedhof. Maar de oorspronkelijke steen staat nog in Währing in wat nu het Schubertpark heet. Ik verwijs voor een overzicht en een bespreking van bezienswaardigheden betreffende Beethoven naar het deel 'Beethoven in Europa' van deze site. 

Terug naar boven